Επιφυλλίδα

Όταν η γλώσσα σε… προδίδει
Του Πέτρου Θέμελη

Oμολογείς ότι γοητεύεσαι από τη μουσικότητα της κατά Μπέργκμαν Σουηδικής, έστω και αν δεν καταλαβαίνεις λέξη, σε ξαφνιάζει ο επιθετικός τόνος της Ιαπωνικής, μολονότι οι Ιάπωνες που γνωρίζεις είναι προσηνείς, συνεσταλμένοι και ευγενικοί. Χαίρεσαι να ακούς Γάλλους, Ιταλούς, Γερμανούς, Άγγλους, Ισπανούς να μιλούν τη γλώσσα τους. Δεν αντέχεις ωστόσο τις βερμπαλιστικές ασάφειες της γραπτής Γαλλικής, τις απέραντες φλυαρίες της γραπτής Ιταλικής, την εκφραστική απλοϊκότητα της Αγγλικής, τη σοβαροφάνεια και την ανούσια πολυπλοκότητα της γραπτής Γερμανικής, για να περιοριστείς στις γλώσσες που νομίζεις ότι καταλαβαίνεις. Καμία ωστόσο γλώσσα δεν μπορεί να σταθεί στο πλάι της μητρικής σου, της Ελληνικής. Εγωιστικός, απόλυτος και δογματικός, θα μου πείτε, ο αφορισμός αυτός. Συμφωνείς, όμως αγαπάς με πάθος τη μητρική και «πατρική» σου γλώσσα. Σ΄ αυτή μόνο μπορείς να εκφράσεις ελεύθερα με ακρίβεια, ειλικρίνεια και πληρότητα τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου. «Εν ταις ομιλίαις ο της ψυχής χαρακτήρ βλέπεται», γράφει ο Δημόκριτος (Β302). Ο τρόπος που χειρίζεται τη γλώσσα ο συνομιλητής ή ο πολιτικός αποτελεί αναντίρρητα στοιχείο καθοριστικό στην αποδοχή ή την απόρριψή του. Ακούγοντάς τον να μιλά, μπορείς να κρίνεις άμεσα αν είναι υποκριτής και ψεύτικος ή ειλικρινής και γνήσιος, ψυχρός και υπολογιστής ή ευαίσθητος και συναισθηματικός, δουλικός και κόλακας ή ελεύθερος και αξιοπρεπής. Οι πολιτικοί, ενώ πράττουν τα αίσχιστα, βγάζουν συνήθως άριστους λόγους, «δρώντες τα αίσχιστα λόγους αρίστους ασκέουσι» υπογραμμίζει ο Δημόκριτος και πάλι.

Στη μητρική σου γλώσσα επιθυμείς να διατυπώνεις και τις ερευνητικές ανησυχίες σου. Διαπιστώνεις με θλίψη, ωστόσο, ότι όλο και λιγότεροι ανά τον κόσμο συνάδελφοι διαβάζουν και καταλαβαίνουν Ελληνικά. «Graeca sunt non leguntur», «it΄s all Greek to me» μας απαντούν χαριτολογώντας. Κάτι ανάλογο λέμε άλλωστε κι εμείς για γλώσσες που αγνοούμε: «Κινέζικα μου φαίνονται». Είναι γεγονός ότι η εκσυγχρονισμένη γλώσσα των Βρετανών, η Αγγλική «κοινή» των Ηνωμένων Πολιτειών, έχει επικρατήσει ως γλώσσα επικοινωνίας όχι μόνο σε ευρωπαϊκό αλλά σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι η Lingua franca την σήμερον, όπως ήταν η «ελληνιστική κοινή» ώς την ύστερη αρχαιότητα. Τελικά, υποκύπτεις και γράφεις και συ τις πραγματείες σου σε γλώσσα Αγγλική, θέλεις να σε κατανοούν, να σε διαβάζουν οι απανταχού συνάδελφοι, να σε υπολογίζουν. Έτσι ικανοποιείται τουλάχιστον η αθεράπευτη ματαιοδοξία σου. Γράφεις Αγγλικά και κλείνεις τα ώτα σε ορισμένες «εθνικιστικές» κορόνες.

Αγαπάς με πάθος τη μητρική και «πατρική» σου γλώσσα. Σ΄ αυτήν μόνο μπορείς να εκφράσεις ελεύθερα, με ακρίβεια, ειλικρίνεια και πληρότητα τις σκέψεις και τα συναισθήματά σου

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.