Επιφυλλίδα

Ένας δικός μας άνθρωπος
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Δεν υπάρχει άνθρωπος που να γράφει στις εφημερίδες και να μην το κάνει με την προοπτική της αιωνιότητας ή έστω της διάρκειας, μικρής ή μεγάλης. Δεν είναι, άλλωστε, λίγες οι φορές που το γύρισμα των καιρών έδωσε προτεραιότητα ακριβή, ως μαρτυρίες τουλάχιστον, σε κείμενα που τα συνείχε, ενώ δημοσιεύονταν, η ταπεινότητα του εφήμερου χαρακτήρα τους. Όσο κι αν ο αλησμόνητος Γ. Π. Σαββίδης έδωσε, εκδικητικά σχεδόν για τον εαυτό του, σε μια σύναξη κειμένων του που είχαν δημοσιευτεί σε πρωινή εφημερίδα, τον τίτλο «Εφήμερον σπέρμα». Βέβαια, όταν ένας δημιουργός της οξύνοιας του Γ. Π. Σαββίδη είχε δει «αυτοκρατορίες του λόγου» να γκρεμίζονται, ήθελε ενδεχομένως με τον τίτλο «Εφήμερον σπέρμα» να προλάβει κάθε καταδικαστική ετυμηγορία με την περήφανη παραδοχή της «εφημερότητας» των δικών του κειμένων. Όπως ένας άλλος, επίσης κριτικός και μελετητής, ο πασίγνωστος, για σχεδόν πενήντα χρόνια, Άλκης Θρύλος.

Ένας δημιουργός ό,τι κι αν φτιάχνει ή όποια τέχνη κι αν υπηρετεί, αποβλέπει συνήθως στη σύνταξη μιας όσο γίνεται πιο πιστής «βιογραφίας» του. Ενδεχομένως να φαίνεται πως είναι το έργο των άλλων που κρίνει και σχολιάζει, αν προσέξεις όμως καλύτερα θα διαπιστώσεις πως όσο πιο οξείες (ενθουσιαστικά ή επικριτικά) είναι οι παρατηρήσεις του τόσο περισσότερο συνιστούν τις ψηφίδες μιας «προσωπογραφίας» που συντίθεται ακριβώς σαν να κατέθετε ένα καθημερινό προσωπικό ημερολόγιο. Έτσι ή αλλιώς, παραμένει άκρως συγκινητικό να συνθέτεις με τον πιο έμμεσο και ακαταλογογράφητο τρόπο τη «βιογραφία» σου, που είναι να μιλάς και να γράφεις για το έργο των άλλων. Όπως ακριβώς έγινε με τον Αλέξανδρο Αργυρίου.

Το όνομά του (αν και ψευδώνυμο) θα μπορούσε να προετοιμάσει έναν πεζογράφο ή έναν ποιητή, όπως έγινε με τα ονόματα Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αλέξανδρος Μωραϊτίνης, Αλέξανδρος Πάλλης, Αλέξανδρος Μάτσας, Αλέξανδρος Μπάρας. Παρέμεινε, ωστόσο, στον χώρο της κριτικής και της μελέτης και μαζί με τους πολυάριθμους τόμους της «Ιστορίας» του, των δοκιμίων και των αυτοτελών μελετών του, πιστώνεται με κάτι που ίσως να μην έχει προσεχθεί στον βαθμό που του αξίζει: Με μια κοινωνική ιδεολογία που τον έφερνε από τα πρώτα του βήματα στην πρωτοπορία μιας παγκόσμιας ενδοσυνεννόησης, όσον αφορά στα λογοτεχνικά έργα που δημιουργούνταν σε ολόκληρο τον πλανήτη, καλλιέργησε αποκλειστικά το «χωραφάκι» της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας. Όσο κι αν η επάρκειά του έκανε ποιητές τού διαμετρήματος του Γιώργου Σεφέρη, του Τ.Κ. Παπατσώνη, του Μανόλη Αναγνωστάκη (ενδεικτικά) ακόμη προσφιλέστερο κτήμα του αναγνωστικού κοινού, το πάθος του για τους «ήσσονες» της λογοτεχνίας μετέβαλλε τον χώρο της τελευταίας σ΄ ένα πεδίο όπου μια «μεροληπτική» αίσθηση της δικαιοσύνης την έκανε ακόμη πιο ισχυρή ως δικαιοσύνη.

Με τον ενθουσιασμό που μιλούσε για τον Διονύσιο Σολωμό, με τον ίδιο ακριβώς αναφερόταν στο «βιογραφικό» ενός ποιητή που η «Ιστορία» του ίδιου του Αργυρίου δεν τον είχε εγκολπωθεί παρά με μια απλή μνεία, ενώ παραμένει κάτι απαρομοίαστο η τρυφερότητά του για τους υπερήλικες της λογοτεχνίας πριν γίνει κι ο ίδιος υπερήλικας. Ήξερε απέξω κι ανακατωτά πού και πότε είχε δημοσιευτεί το κάθε ποίημα ή το κάθε κριτικό κείμενο (σύντομο ή εκτενές), αν και σε ποιο βιβλίο είχαν περιληφθεί, ενώ δεν του ξέφευγε ο τίτλος ακόμη και μιας ποιητικής συλλογής, έστω κι αν υπήρξε η μοναδική του ανθρώπου που την είχε γράψει. Η παρουσία του Αλέξανδρου Αργυρίου στο «επίσημο» βήμα της λογοτεχνίας ηχούσε τόσο στερεή, γιατί εξίσου τον ενδιέφερε η «κουζίνα» της, όσον αφορά τα «μυστικά» που κάνουν ένα έδεσμα άλλοτε γευστικότατο κι άλλοτε άνοστο, χωρίς ποτέ να το συναρτά με όρους (παρά την ιδεολογία του) πολιτικής ή κοινωνικής υγιεινής.

Αμφιβάλλει κανείς αν το έργο του θα είχε ήδη εγκατασταθεί σ΄ ένα κομβικό για τη λογοτεχνία σταυροδρόμι σε περίπτωση που ο ίδιος δεν είχε υπάρξει ένας ουσιαστικά αυτοδίδακτος και, κατά βάση, συναισθηματικός άνθρωπος. Αν εκλείψουν από τη σκευή ενός ανθρώπου που πρόκειται να καταπιαστεί με τη λογοτεχνία οι δύο αυτές προϋποθέσεις, της αισθηματικότητας και της αυτοκαλλιέργειας, το φόντο της ωραίας περιπέτειας που είναι η γραφή παύει να επενεργεί μαγικά, μεταβάλλεται σε μια υπόθεση μηχανιστική, αντικαταστατή. Ο Αλέξανδρος Αργυρίου υπέδειξε την ιστορία της λογοτεχνίας ως ένα δάσος παρθένο και αειθαλές, που επιφυλάσσει για τον καθένα μια τελείως διαφορετική, πρωτάκουστη περιπέτεια.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».