Σπαράγματα υπάρξεως

Είχα προσπαθήσει να επισημάνω, παλαιότερα, τον ιδιότυπο νομιναλισμό του Μπέκετ, την απόπειρά του να σώσει τα φαινόμενα, άρα και την ύπαρξη, μέσα από τα ονόματα των πραγμάτων
Χωρίς να αποκλείονται μύριες όσες εκδοχές, θαρρώ πως η τραγικότητα της ανθρωπότητας του Μπέκετ αρχίζει και τελειώνει μέσα κι έξω από τον λόγο. Ανάμεσα σε δύο συνταρακτικά και σκανδαλώδη γεγονότα, τη ζωή και τον θάνατο, μεσολαβεί ως σωσίβιο το όνομα. «Υπάρχω» για τον Μπέκετ σημαίνει «ονομάζω, αφηγούμαι την ύπαρξη». «Θάνατος» σημαίνει «ανωνυμία». Η ανθρώπινη κατάσταση στον Μπέκετ είναι η δυνατότητα να μιλάς γι΄ αυτήν. Η έκπτωση του ανθρώπου και, τελικά, ο θάνατος είναι η έκπτωση των λέξεων, ο θάνατος του λόγου.

Η ζωή παρατείνεται όσο υπάρχουν λέξεις. Η ζωή επιμηκύνεται όσο οι λέξεις μπορούν να ανακαλούν στον ορίζοντα της συνείδησης τον εαυτό τους ως μνήμη ή να εφευρίσκουν μια συμπλοκή της στο μέλλον. Ο χρόνος υπάρχει, γιατί υπάρχουν οι χρόνοι του ρήματος. Η ύπαρξη φαίνεται μέσα στις κλίσεις, τις συζυγίες, τις φωνές και τις εγκλίσεις. Η ύπαρξη είναι Μέρος του Λόγου.

Τα έργα του Μπέκετ είναι η τραγωδία των ονομάτων. Τα ονόματα είναι ο νέος μύθος που καταρρέει κι αφήνει την ύπαρξη ανώνυμη. Η ανωνυμία, ο υπαρκτικός θάνατος, είναι η ύβρις. Και σ΄ αυτήν ο άνθρωπος προχωρεί τραγουδώντας. Το άσμα γίνεται η μετατροπή του λόγου σε ρυθμό και μέλος, είναι η αφασία του νοήματος και η επιφάνεια της αρμονίας. Της παλίντροπης αρμονίας.

Έχει λοιπόν απόλυτο δίκαιο ο μέγας σήμερα εν ζωή σκηνοθέτης Πίτερ Μπρουκ να αισθάνεται πως το έργο του Μπέκετ δεν είναι μια πεισιθάνατη απελπισία αλλά ένα λυρικό πένθος, ένα κύκνειο άσμα. Ένας αποχαιρετισμός εν θριάμβω της ζωής. Μια χαρούμενη ή αν θέλετε χαρίεσσα αποχαιρετιστήρια δεξίωση, ένα, για να παραπέμψω στη Δημουλά, «χαίρε ποτέ». Και ο Μπρουκ ανακάλυψε αυτό το μήνυμα μέσα στα σπαράγματα του έργου του, στα μικρά στιγμιότυπα, τα μονόπρακτα, στους μονολόγους, στα τσιρκολάνικα «νούμερα», στις παντομίμες για την τηλεόραση και στα ραδιοφωνικά του δραμάτια.

Ονόμασε τη σύνθεση που είδαμε, ευτυχείς θνητοί, στην Αθήνα, χάρις στην «Αττική Πολιτιστική Εταιρεία» στο Θέατρο Δημήτρης Χορν, «Θραύσματα» «Φραγκμέντα». Εξ όνυχος τον λέοντα. Όπως ο αρχαιολόγος ανασκαφέας προσπαθεί με εικασίες να συμπληρώσει σ΄ ένα θραύσμα αγγείου το σχήμα του, τη χρήση του, τον χρόνο της κατασκευής του, το είδος του χώματος, τη θερμοκρασία του φούρνου που ψήθηκε, το είδος του τροχού που πλάστηκε, την πλήρη παράσταση και την καταγωγή των διακοσμητικών ανθεμίων που ο «γραφέας» ζωγράφισε είτε στη μελανόμορφη είτε στην ερυθρόμορφη περίοδο, έτσι και ο Μπρουκ με πέντε σύντομα κείμενα ή δρώμενα χωρίς λόγια αλλά με εξαντλητικές σκηνικές οδηγίες προσπαθεί να συλλάβει την ανθρώπινη περιπέτεια του ζην, την οδύνη της νοσταλγίας, τη νοσταλγία της οδύνης, τη δίνη της θνητότητας, τη δυναστεία του πεπερασμένου ανθρώπινου χρόνου, τον οδυρμό της απώλειας και την απώλεια της προσδοκίας.

Ποτέ άλλοτε σε παράσταση μπεκετικών έργων δεν αντιληφθήκαμε χωρίς εγκεφαλικότητα και φιλοσοφική προπαιδεία το θέατρο ως καθρέφτη της πραγματικότητας και την πραγματικότητα ως μιμητικό τέχνασμα, παίγνιο και σκηνικό συμβάν. Η ζωή είναι μια τραγική φάρσα, φαίνεται να μας υποβάλλει ο Μπέκετ, και ο Μπρουκ έρχεται να βεβαιώσει πως μια σκηνική δράση είναι μια παρτίδα, μια ζαριά, μια ακροβασία στο τεντωμένο σκοινί και μια αιώρα πάνω από το χάος της υπάρξεως.

Έχει απόλυτο δίκαιο ο Πίτερ Μπρουκ να αισθάνεται πως το έργο του Μπέκετ δεν είναι μια πεισιθάνατη απελπισία αλλά ένα λυρικό πένθος, ένα κύκνειο άσμα

Τρεις κλόουν σε γυμνή σκηνή

Στη γυμνή σκηνή του θεάτρου, σ΄ ένα τοπίο όπως στον έρημο τόπο που αναμένεται ο Γκοντό, οι τρεις φιγούρες- ηθοποιοί, κλόουν του Μπρουκ εκπροσωπούν την ανθρωπότητα και μιμούνται τα πάθη της και την κυκλική τους μοιραία φορά.

Η επιστροφή του Μπρουκ στην εποχή της αυτοκρατορίας των Μίμων, στο τσίρκο, στην κομέντια ντελ άρτε, στο μπουλούκι, στο θέατρο των τριόδων δεν είναι μόνο μια αισθητική, είναι μια νοσταλγία στα αρχέτυπα, μια επίσκεψη στο γεγονός της πτώσης του ανθρώπου από τον υπεριστορικό παραδείσιο χώρο, στους γυμνούς προπάτορες που επέλεξαν τη θνητότητα αλλά και την ανταρσία, δηλαδή την ελευθερία ως προνόμιο της επιλογής.

Η παράσταση του Πίτερ Μπρουκ είναι ένα μέγα μάθημα και υποκριτικής λιτότητας και μια ηχηρή σφαλιάρα σε κάθε μεταμοντέρνα τάχα χλεύη προς κάθε αισθητική μορφή της ιστορίας του θεάτρου. Οι ηθοποιοί του και χλεύασαν και ειρωνεύτηκαν και απελπίστηκαν και υπονόμευσαν και δόξασαν και νοστάλγησαν αλλά δεν ταπείνωσαν και δεν γελοιοποίησαν το ζην. «Τραγούδησαν» με καρτερία, υπομονή, στωικότητα τη διέλευση από την κοιλάδα των δακρύων.

Οι ηθοποιοί, μια Αγγλίδα, ένας Παλαιστίνιος και ένας Ιταλός, ήταν τα έξοχα όργανα αυτής της λιτής τελετής θεατρικής μύησης και λατρείας. Η νεαρά Χ. Καρμάικλ και στον συνταρακτικό μονόλογο του «Νανουρίσματος» και στο «Πηγαινέλα» και στο «Ούτε» είναι ένας «μελαγχολικός» κλόουν υπέροχης εσωτερικότητας.

Ο Καλίφα Νάτουρ έχει μια λιτότητα και μια ακρίβεια στη μη τέλεση που θυμίζει μεγάλους μίμους του σινεμά. Ο Μαρτσέλο Μάνι, ένας από τους εμπνευσμένους ιδρυτές του γνωστού μας κι εδώ θεάτρου Κομπλισιτέ (αλήθεια ποιος θυμάται, και γιατί ξεχνάνε, ότι ήταν ο χορογράφος της παράστασης της «Αντιγόνης» που σκηνοθέτησε ο Κιμούλης στην Επίδαυρο με μουσική του Σαββόπουλου;), διαθέτει στο εύγλωττο μικρό του σωματικό δέμας όλη την παράδοση του ιταλικού μιμητικού ιδιώματος πέντε αιώνων.