Πατέρας του ρωσικού ρεαλισμού

Τον Γκόγκολ τον είπαν πατέρα του ρωσικού ρεαλισμού. Είναι όμως μάλλον βέβαιο πως η θέση του στην ιστορία της λογοτεχνίας, όσο μεγάλη κι αν είναι, δεν είναι αρκετή για να αποτιμηθεί η δύναμη του έργου του σήμερα πια, που ακόμη και η έννοια ρεαλισμός έχει καταντήσει μια συλλογή κοινών τόπων.

Τι είναι αυτό που σε κάνει να αισθάνεσαι πως αιωρείσαι ανάμεσα στη διάθεσή σου να γελάσεις και τη διάθεσή σου να κλάψεις όταν διαβάζεις τα κείμενά του- ιδιαιτέρως δε ταΔιηγήματα της Πετρούποληςστα οποία ανήκουν τα δύο αυτά αριστουργήματα, μαζί με τηΜύτη; Ποια είναι αυτή η μαγική δύναμη που σε κάνει να συναντάς αυτόν τον εκρηκτικό υπαρξιακό συνδυασμό σε εποχές τόσο απόμακρες μεταξύ τους και σε συγγραφείς τόσο διαφορετικούς, όπως είναι ο Θερβάντες, ο Γκόγκολ ή ο Κάφκα; Και με την ίδια λογική να αισθάνεσαι πως είναι αυτό το μείγμα που σου λείπει από τη σύγχρονή μας δημιουργία;

Μήπως αυτή είναι η μαγική δύναμη της τέχνης του μυθιστορήματος, το γεγονός δηλαδή ότι μπόρεσε να αποδείξει πως και το τραγικό και το κωμικό γεννιούνται μέσα στην ίδια μήτρα, στη συνείδηση του ανθρώπου που έρχεται σε σύγκρουση με την ανθρώπινη κατάστασή του και ότι εντέλει όλο το παιχνίδι της λογοτεχνίας παίζεται στην εντελώς ιδιαίτερη προοπτική μέσα από την οποία καταγράφει την ένταση αυτής της σύγκρουσης και της συνεπαγόμενης πτώσης;

Πριν υπάρξει το έργο του Γκόγκολ, τίποτε δεν έμοιαζε να το προετοιμάζει. Από την στιγμή που γεννήθηκε όμως είναι σαν να βγαίνει από το κατάβαθα του σπηλαίου της λογοτεχνικής δημιουργίας, σαν να μην έχει περάσει ούτε ένας αιώνας από τότε που ο Ευριπίδης έγραφε τηνΆλκηστήτου και ο Αριστοφάνης τους δικούς τουΌρνιθες. Κι είναι σαν να τους δικαιώνει για λογαριασμό του σύγχρονου κόσμου, γι΄ αυτό και το ίδιο μοιάζει αρυτίδωτο, σαν να γεννήθηκε χθες από κάποιο υπαρξιακό πείσμα που διαπερνάει τους αιώνες.

Εξαιρετική η μετάφραση του Γιώργου Τσακνιά.