Φαινόμενα

Αναπαραγωγή των φόβων μας
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Τσέπες που αδειάζουν, ζωνάρια που σφίγγονται, δουλειές που χάνονται και μέτρα που δεν αποδίδουν συνθέτουν το καθημερινό μιντιακό θέαμα, που αποτυπώνει αλλά και επιτείνει τη ζοφερή ατμόσφαιρα
Η διαρκής συζήτηση για την οικονομική κρίση, χωρίς να διαφαίνονται λύσεις που αποδίδουν, την έχει μετατρέψει σε ένα είδος μπαμπούλα της σύγχρονης κοινωνίας. Όχι ότι ευθύνεται η τηλεόραση για όλα αυτά. Η απουσία λύσεων για την έξοδο από την κρίση δεν είναι ευθύνη τηλεοπτικών εκπομπών. Αποτυπώνουν και αναδεικνύουν το αδιέξοδο. Ωστόσο, δεν παύει η τηλεόραση (παγκοσμίως και όχι μόνο στη χώρα μας) να παραμένει προσκολλημένη σε μεθόδους λειτουργίας που το επιτείνουν. Στις προηγούμενες μεγάλες κρίσεις της Γουόλ Στριτ, (το κραχ 1929, του 1987 κ.λπ.) θριλερικά θεάματα είχαν στόχο, σύμφωνα με την ψυχοκαθαρτική χολιγουντιανή μεθοδολογία, την εκτόνωση των λαϊκών μαζών. Στις ίδιες τεχνικές βασίστηκε και το τηλεοπτικό θέαμα και δη η τηλεοπτική ενημέρωση. Η μιντιακή αναπαραγωγή του τρόμου θεωρήθηκε άκρως ανακουφιστική από τις τηλεοπτικές και τις κινηματογραφικές βιομηχανίες, καθώς ο θεατής- είτε γιατί βλέπει τα ίδια του τα βάσανα να πλήττουν και άλλους όμοιούς του, είτε γιατί των άλλων είναι μεγαλύτερα, είτε και γιατί απλώς πιστεύει ότι η δημοσιοποίηση του δράματος είναι σχεδόν ταυτόσημη με τη λύση του ή έστω ότι η δημοσιοποίηση θα εκβιάσει λύση- οδηγείται σε μια στιγμιαία ψευδολύτρωση. Ένας λόγος επίσης για την παραγωγή τρομοκρατικών θεαμάτων ήταν η αντίληψη ότι ο τρόμος καθηλώνει και κατόπιν για να εκτονωθεί το κοινό στρέφεται στην κατανάλωση, που επιβλήθηκε ως η πλέον ψυχοθεραπευτική μέθοδος των δυτικών κοινωνιών στις εποχές της ανάπτυξης ή έστω της ελπίδας ότι αυτή θα συμβεί. Ωστόσο ούτε αυτές οι πάγιες, παραδοσιακές λειτουργίες του μιντιακού θεάματος φαίνεται πλέον να αποδίδουν. Αντιθέτως, ένα αίσθημα κόπωσης και απόγνωσης εκφράζεται σε έρευνες, όπου αποτυπώνεται η δυσαρέσκεια- και για την ακρίβεια το άγχος χωρίς διέξοδο- των πολιτών. Το μόνο βέβαιο είναι ότι δύσκολα μετά τον τρόμο μπορεί να στραφεί στην κατανάλωση. Αυτή τη φορά ο μπαμπούλας της οικονομικής ένδειας που πλησιάζει δεν είναι ούτε φαντασίωση ούτε αφορά άλλους, αλλά όλους.

Από τις λαϊκές μάζες που οδηγήθηκαν στη σκανδαλώδη παχυσαρκία σε κοινωνίες όπως η αμερικανική, όπου η κατανάλωση στο σούπερ μάρκετ απίστευτων πλαστικών λιχουδιών υπήρξε η πεμπτουσία της δυτικής ευδαιμονίας των φτωχών, μέχρι τους ευκατάστατους, ανερχόμενους μικροαστούς που ξόδευαν σε αντικείμενα-φετίχ μιμούμενοι τη χλιδάτη σπατάλη των πλουσίων, ουδείς μπορεί να πει πλέον «καταναλώνω άρα υπάρχω», γιατί δεν μπορεί να το πράξει.

Απαιτούνται νέες αξίες και είναι απορίας άξιον αν αυτές θα αναδυθούν από τα θεάματα τρόμου για τον εφιάλτη της κρίσης τα οποία ακολουθούν τις παλιές τεχνικές ή από νέες προτάσεις, που θα ακολουθήσουν τις νέες κοινωνικές ανάγκες.

Διόλου τυχαία, η Μισέλ Ομπάμα τέθηκε επικεφαλής μιας εκστρατείας επιστροφής στην υγιεινή διατροφή, όχι μόνο για να αδυνατίσουν οι ορδές των παχύσαρκων μικροαστών Αμερικανών και να μην επιβαρύνονται οι ασφαλιστικές εταιρείες, αλλά και γιατί οι υγιεινές συνήθειες διατροφής συνδυάζονται με νέες αξίες ζωής.

Μπορεί η κίνηση να χαρακτηριστεί «αμερικανιά» για τη διαφημιστική ευκολία με την οποία προτείνει καλλιέργειες- για παράδειγμα- λαχανικών στους κήπους (πόσοι διαθέτουν, αλήθεια;), αλλά σε αυτή διακρίνεται με σαφήνεια η ανάγκη για αλλαγή κατεύθυνσης των καταναλωτικών συνηθειών.


Σε καμπή το μιντιακό θέαμα

Όλα δείχνουν ότι το μιντιακό θέαμα βρίσκεται σε κρίσιμη καμπή- ιδίως αυτό που έχει βασιστεί στις διαφημιστικές μεθόδους της αμερικανικής αγοράς- καθώς ο ρόλος του δεν είναι άλλος από το να καθοδηγεί την κατανάλωση και να την ενισχύει.

Προκαλώντας άγχος στους θεατές, χωρίς αυτοί να μπορούν να στραφούν στις γνώριμες λύσεις, στην πραγματικότητα αυτοκαταργείται.

Μπορεί οι προτάσεις να είναι δουλειά της πολιτικής, αλλά έχουν πολλή δουλειά τα επιτελεία των καναλιών στο να διερευνήσουν και να βρουν τρόπους να ικανοποιήσουν τις νέες ανάγκες για ψυχαγωγία και εκτόνωση του μεγάλου τηλεοπτικού κοινού. Οι αλλαγές θα είναι πολύ πιο ουσιαστικές από ενδοκαναλικές μετακινήσεις προσώπων, που τροφοδοτούν κουτσομπολιά ή από αλλαγές αναλώσιμων παρουσιαστών.