Αν ο Θεός είναι η απάντηση, ποια είναι η ερώτηση;

Kάτι με ενοχλεί στον πολεμικό αθεϊσμό των τελευταίων χρόνων, όπως κηρύσσεται από τους τρεις γνωστότερους αποστόλους του, τον Ρίτσαρντ Ντόκινς, τον Κρίστοφερ Χίτσενς και τον Μισέλ Ονφρέ. Κανονικά δεν θα έπρεπε να αισθάνομαι έτσι, αφού είμαι και εγώ άθεος, δεν πιστεύω πως η ηθική χρειάζεται έναν θεό νομοθέτη και θεωρώ ότι οι θρησκείες σώρευσαν πολύ περισσότερα δεινά παρά ευεργεσίες στην ιστορία της ανθρωπότητας, από βλαβερές πρακτικές και απάνθρωπες τελετουργίες ώς μαζικές σφαγές αλλοδόξων, από τη βάναυση επιβολή σκοταδιστικών αντιλήψεων ώς την κυνική υποστήριξη τυραννικών και αιμοσταγών καθεστώτων. Σε όλα αυτά (και πολλά άλλα) συμφωνώ απόλυτα με τους τρεις συγγραφείς.

Καταλαβαίνω, επίσης, ότι η βιαιότητα του νεοαθεϊστικού κηρύγματος είναι η αντίδραση στην πολύ μεγαλύτερη και καταστροφικότερη βιαιότητα του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, ο οποίος αναβίωσε στα τέλη του εικοστού αιώνα σχεδόν σε όλο τον κόσμο, σαν σαρκοφάγο φυτό στο ξανακαρπισμένο χωράφι του θρησκευτικού αισθήματος. Όταν έχεις απέναντί σου από τη μια αιμοβόρους ισλαμιστές που δολοφονούν έναν σκηνοθέτη και επιδιώκουν το ίδιο με έναν συγγραφέα και έναν γελοιογράφο επειδή «πρόσβαλαν» τη θρησκεία τους, από την άλλη τους επιθετικούς οπαδούς του «ευφυούς σχεδιασμού» που πολιορκούν, όχι χωρίς επιτυχίες, τους εκπαιδευτικούς θεσμούς για να θέσουν εκποδών τον δαρβινισμό, δεν χωρούν συμβιβασμοί και συμψηφισμοί. Όταν η φιλοσοφική αντιπαράθεση μεταφέρεται από τον αντίπαλο στο πεδίο της πολιτικής πρακτικής, δεν διστάζω ούτε στιγμή να συνταχθώ με την πλευρά του μαχητικού αθεϊσμού.

Ωστόσο, αναρωτιέμαι, μαζί με τον Άλιστερ ΜακΓκραθ (αφοσιωμένο, αλλά μετριοπαθή χριστιανό) στον αντίλογό του για το βιβλίο του Ντόκινς Η περί Θεού αυταπάτη, μήπως ο δογματικός αθεϊσμός δεν είναι το ανεστραμμένο είδωλο και τελικά ένα στήριγμα του θρησκευτικού φονταμενταλισμού. Όταν διαβάζω τον Ντόκινς, προπαντός, μπορεί να εντυπωσιάζομαι από τη ρητορική δεινότητά του και την άψογα οργανωμένη επιχειρημα- τολογία του, αλλά δεν μπορώ να διώξω τη δυσάρεστη αίσθηση πως εδώ μιλάει η αλαζονική πίστη στην κατοχή της μιας, αδιαμφισβήτητης και απόλυτης αλήθειας, την οποία μόνον οι βλάκες, οι αδαείς και οι φαύλοι δεν μπορούν να δουν. Την ίδια ακριβώς στάση δεν έχουν άραγε και οι φανατικοί της θρησκείας; Όταν ο αθεϊσμός εμφανίζεται εξίσου μονολιθικός όσο ένα θρησκευτικό δόγμα, μήπως η αντιπαράθεση διεξάγεται ουσιαστικά ανάμεσα σε δύο διαφορετικές θρησκείες, που ενισχύουν η μια την αδιαλλαξία της άλλης;

Η επιστήμη έχει ή θα βρει απάντηση σε όλα, πιστεύει ο Ντόκινς. Ωστόσο, ακόμα και οι επιστήμονες παραδέχονται σήμερα, στην πλειονότητά τους, ότι η επιστήμη εξηγεί πώς λειτουργεί ο κόσμος, όχι τι είναι. Η έννοια της βαρύτητας, για παράδειγμα, δεν είναι λιγότερο μυθολογική από το Άγιο Πνεύμα, αν και είναι πολύ πιο λειτουργική, γιατί εξηγεί καλύτερα και απλούστερα τα φαινόμενα που παρατηρούμε. Πολύ περισσότερο δεν απαντά η επιστήμη σε απορίες σχετικές με το νόημα της ύπαρξης (το αν μας ικανοποιούν οι απαντήσεις των θρησκειών είναι άλλο ζήτημα). Πρέπει να είμαστε πολύ επιφυλακτικοί, εμείς οι άθεοι, απέναντι στους ισχυρισμούς ότι η επιστήμη αναιρεί την ύπαρξη του Θεού. Εκείνο που κάνει, στην ιστορική εξέλιξή της, είναι μάλλον πως δείχνει ότι ο Θεός, αν υπάρχει, δεν βρίσκεται εκεί που τον φαντάζονται κάθε φορά οι πιστοί του και, ενδεχομένως, ότι δεν είναι όπως τον φαντάζονται.

Ο Χίτσενς, ο οποίος δεν συμμερίζεται πάντως τον άκαμπτο επιστημονισμό του Ντόκινς, επισημαίνει επανειλημμένα ότι οι θρησκείες είναι ανθρώπινα δημιουργήματα (όποτε μπορούμε να παρακολουθήσουμε με λεπτομέρειες που δεν έχουν χαθεί στην αχλή του μακρινού παρελθόντος τη γένεση και την εξέλιξή τους, όπως π.χ. στην κωμικοτραγική περίπτωση της ιστορίας των Μορμόνων, βλέπουμε καθαρά πόσο έντονα είναι σφραγισμένες από τις συνθήκες του τόπου και της εποχής, καθώς και από τις αδυναμίες, τις λόξες ή τις πονηριές των ιδρυτών τους). Ο χριστιανός ΜακΓκραθ συμφωνεί απερίφραστα, κάτι που ασφαλώς θα εκπλήξει και θα δυσαρεστήσει πολλούς πιστούς. Αλλά το συμπέρασμα που βγάζει από αυτό είναι ότι η θρησκεία μπορεί να αυτοδιορθώνεται με τον χρόνο μέσα στα δικά της πλαίσια, ικανότητα που ο Χίτσενς αναγνωρίζει μόνο στην επιστήμη (η οποία, δεν μπορώ να μην παρατηρήσω, είναι και αυτή ανθρώπινο δημιούργημα).

Christopher Ηitchens

Ο ΘΕΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΟΣ

ΜΤΦ. ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΡΙΣΣΑΚΗ, ΕΠΙΜ. ΑΡΗΣ ΜΠΕΡΛΗΣ, ΕΚΔ. SCRΙΡΤΑ, ΑΘΗΝΑ 2008, ΣΕΛ. 352,
ΤΙΜΗ: 34 ΕΥΡΩ

Με τα παραπάνω δεν θέλω επ΄ ουδενί να πω ότι η επιστήμη και η θρησκεία είναι εξίσου αξιόπιστα ή εξίσου αναξιόπιστα κοσμολογικά μοντέλα, όπως διατείνονται ορισμένοι μεταμοντέρνοι φιλόσοφοι. Στη διαμάχη ανάμεσα στην επιστήμη και τη θρησκεία για το ποια από τις δυο εξηγεί καλύτερα τον κόσμο, η επιστήμη θα βγαίνει πάντοτε νικήτρια και η θρησκεία θα πρέπει να αναπροσαρμόζει τα δόγματά της στις εκάστοτε επιστημονικές ανακαλύψεις- κάτι που, πρέπει να πούμε, έχει αποδείξει ότι κάνει, στην καλύτερη περίπτωση, πολύ απρόθυμα και πολύ καθυστερημένα. Αλλά η θρησκεία απαντά, οσοδήποτε χονδροειδώς ή ατελώς, σε διαφορετικές αγωνίες, που δεν έχουν να κάνουν τόσο με την έμφυτη στον άνθρωπο περιέργεια όσο με τη φοβερή συνείδηση του θανάτου και την ανάγκη για νόημα και σκοπό της ύπαρξης.

Σε τέτοια ερωτήματα η επιστήμη δεν έχει απάντηση- δεν είναι αυτή η δουλειά της. Αλλά και εδώ επίσης υπαγορεύει τους όρους του προβληματισμού. Η σύγχρονη επιστήμη υποδεικνύει ότι η ύπαρξή μας είναι τυχαία, ότι το είδος μας δεν θα είχε καθόλου εμφανιστεί στη γη, αν πριν από 500 εκατομμύρια χρόνια ένα ασήμαντο, μικροσκοπικό πλάσμα που λεγόταν πικαΐα και έμοιαζε κάπως με βδέλλα δεν είχε επιβιώσει (τυχαία) από έναν παγκόσμιο όλεθρο που σάρωσε τις περισσότερες μορφές ζωής και δεν είχε εξελιχτεί προς μια κατεύθυνση που οδήγησε στα σπονδυλωτά και τον άνθρωπο. Οι πιστοί, φυσικά, θα πουν ότι «στην πραγματικότητα» το γεγονός δεν ήταν τυχαίο, αλλά μέρος ή φάση του θεϊκού σχεδίου. Η πικαΐα και η ιστορία της, όμως, τους υποχρεώνουν να οραματιστούν έναν θεό αρκετά διαφορετικό από εκείνον που έπλασε τον άνθρωπο απευθείας, φυσώντας σ΄ έναν σβώλο χώματος ή έναν θρόμβο αίματος, όπως διδάσκουν η Βίβλος και το Κοράνι, αντίστοιχα.

Προσωπικά, πιστεύω ότι το τυχαίο της ύπαρξής μας μάς επιβάλλει μεγαλύτερη ηθική ευθύνη και ευαισθησία από όσο οποιοσδήποτε θεός. Και βρίσκω πολύ περισσότερο αξιοθαύμαστους τους άθεους που κάνουν το καλό επειδή κρίνουν οι ίδιοι ότι έτσι πρέπει παρά τους θρήσκους που απλώς συμμορφώνονται με τις εντολές ενός πανάγαθου Κυρίου και περιμένουν να ανταμειφθούν γι΄ αυτό σε κάποια μεταθανάτια ζωή. Παραδέχομαι, όμως, ότι το αξιοθαύμαστο δεν αποτελεί το μέτρο της συμπεριφοράς μιας ανθρώπινης κοινότητας. Και έτσι φτάνουμε σ΄ ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα της όλης συζήτησης:

κάνει η θρησκεία τον άνθρωπο καλύτερο;

Πάνω σ΄ αυτό, δεν μπορούμε παρά να συμφωνήσουμε με τον Χίτσενς, τον Ντόκινς και τον Ονφρέ. Η ιστορία των θρησκειών όχι μόνο δεν στηρίζει μια θετική απάντηση, αλλά υποδεικνύει (γι΄ αυτούς αποδεικνύει) το αντίθετο.

Εκατομμύρια φόνοι, καταστροφές ολόκληρων πολιτισμών, διεστραμμένα βασανιστήρια έφεραν την υπογραφή του θρησκευτικού ζήλου. Οι θρήσκοι αντιτείνουν, βέβαια, ότι τα πράγματα θα ήταν χειρότερα χωρίς τις θρησκείες, αν και αναρωτιόμαστε πόσο χειρότερα από αυτό θα μπορούσαν να είναι. Ο Ντοστογιέφσκι έλεγε ότι αν δεν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται. Αλλά η ιστορία των θρησκειών δίνει δίκιο μάλλον στον Σλάβοϊ Ζίζεκ, που αναποδογύρισε το επιχείρημα: αν υπάρχει Θεός, τότε όλα επιτρέπονται στο όνομά του.

Εδώ ακριβώς θα μπορούσε να έγκειται η ηθική υπεροχή του ουμανιστικού αθεϊσμού. Αυτό όμως δεν είναι δυνατό να το επαληθεύσουμε, γιατί ποτέ στην Ιστορία η ηθική μιας κοινωνίας δεν εδραιώθηκε στον ουμανιστικό αθεϊσμό. Τα κομμουνιστικά καθεστώτα του εικοστού αιώνα υπήρξαν σκληρά έως απάνθρωπα, αλλά όχι για τον λόγο ότι ήταν αθεϊστικά (όπως και ο Χίτλερ δεν ήταν θηριώδης επειδή ήταν ρωμαιοκαθολικός). Ο Χίτσενς, στη γραμμή της επιχειρηματολογίας του, αποδίδει και σ΄ έναν άλλο παράγοντα την ωμότητα των κομμουνιστικών δικτατοριών: ότι η ιδεολογία τους, έτσι όπως την ερμήνευαν και την ασκούσαν, είχε τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά θρησκείας. Πράγμα αναμφίβολα σωστό. Αλλά ο Χίτσενς δεν παρακολουθεί αυτή τη διαπίστωση ώς τις απώτερες συνέπειές της. Το αφήνει στον χριστιανό ΜακΓκραθ: αν υποθέσουμε ότι η θρησκεία παύει να υφίσταται, λέει ο ΜακΓκραθ, θα αναδειχτούν σύντομα κοινωνικές τάσεις που θα αποκτήσουν χαρακτήρα υπερβατικής πίστης. Είναι στη φύση των ανθρώπινων μαζών.

Όπως είναι στη φύση της θρησκείας ο προσηλυτισμός, πράγμα που δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε με την ίδια βεβαιότητα για τον αθεϊσμό. Ο πιστός ανέχεται δίπλα του τον άθεο πολύ δυσκολότερα από όσο ο άθεος τον πιστό. Αυτό είναι, κατά την ταπεινή μου γνώμη, το κύριο πρόβλημα στο πολιτικό επίπεδο της διαμάχης θρησκείας- αθεϊσμού. Η θρησκευτική πίστη τείνει να διεκδικεί τις θεσμικές ιδιότητες ενός κρατικού, δεσμευτικού για όλους νόμου, χρησιμοποιώντας την κοσμική εξουσία, αλλά και αφήνοντάς την ευχαρίστως να την χρησιμοποιήσει με τη σειρά της για τους δικούς της σκοπούς.

Αυτός είναι ο λόγος που, αν πρέπει να διαλέξω (και φοβάμαι πως η κατάσταση σήμερα είναι τέτοια ώστε πρέπει να διαλέξουμε), προτιμώ τον φανατισμό ενός Ντόκινς, στο κάτω κάτω αμυντικό, από τον φανατισμό των υποστηρικτών του «ευφυούς σχεδιασμού», για να μη μιλήσω καθόλου για τον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Θα ήθελα, φυσικά, να είχαν αλλιώς τα πράγματα. Θα ήθελα, άθεος εγώ, να ήταν στοχαστές όπως ο Ντόκινς, ο Χίτσενς, ο Ονφρέ λιγότερο σίγουροι για την ευτυχία που θα έφερνε στην ανθρωπότητα ένας τελειωτικός θρίαμβος της επιστήμης επί της θρησκείας ή κάθε είδους μεταφυσικής, και να είχαν περισσότερη ευαισθησία για τον εγγενή πόνο της ύπαρξης, ο οποίος είναι, σε τελική ανάλυση, το θεμέλιο κάθε θρησκείας.

Αlister ΜcGrath, Joanna Collicutt ΜcGrath

Η ΑΥΤΑΠΑΤΗ ΤΟΥDΑWΚΙΝS

ΜΤΦ. ΒΑΣΙΛΗΣ ΑΔΡΑΧΤΑΣ, ΕΚΔ. ΟΥΡΑΝΟΣ, ΑΘΗΝΑ 2008, ΣΕΛ. 147,
ΤΙΜΗ: 14 ΕΥΡΩ