Κατσαπλιάδες και κομμουνιστοφάγοι

ΜΙΑ ΝΕΑ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΥΝ ΤΑ ΣΥΓΚΙΝΗΤΙΚΑ
ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ
ΑΤΖΑΚΑ, ΠΟΥ ΞΕΚΙΝΟΥΝ ΑΠΟ ΑΝΤΙΘΕΤΕΣ ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ
ΑΛΛΑ ΣΥΓΚΛΙΝΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΝΕΩΝ
ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΔΡΟΜΩΝ,
ΑΠΟΡΡΙΠΤΟΝΤΑΣ ΤΑ ΔΙΧΑΣΤΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ Ή ΤΙΣ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ-ΚΛΙΣΕ
ΝΙΚΗΤΩΝ ΚΑΙ ΗΤΤΗΜΕΝΩΝ
Πέρα από τους νικητές και ηττημένους μιας αιματηρής ιδεολογικής διαμάχης, οι οποίοι γράφουν, συχνά κατά το δοκούν, την Ιστορία ενός τόπου, υπάρχουν και εκείνοι που επλήγησαν από την Ιστορία κατά τρόπο πολύ προσωπικό. Και που, αν αντέχουν και μπορούν, προσπαθούν να αναζητήσουν αλήθειες, ταυτότητες, οικογενειακά φαντάσματα, μέσω της λογοτεχνίας. Όχι ότι η λογοτεχνία είναι απαλλαγμένη ιδεολογιών. Το είδαμε στο παρελθόν πώς το μυθιστόρημα Ορθοκωστά του Θανάση Βαλτινού ή ακόμα και η Ελένη του Γκατζογιάννη άναψαν τα αίματα και ξαναέβγαλαν αριστερά και δεξιά λάβαρα από τα μπαούλα, με τους “κατά” και τους “υπέρ” του «αναθεωρητισμού» στην Ιστορία.

Στα πρόσφατα βιβλία Σαν το λίγο το νερό του Σωτήρη Δημητρίου και Θολός βυθός του Γιάννη Ατζακά, το ξύσιμο παλιών, εμφυλιακών πληγών γίνεται με νέους, αξιοσημείωτους τρόπους μορφής και περιεχομένου. Μέσα από δύο εντελώς διαφορετικές, ίσως εκ διαμέτρου αντίθετες πτυχές του Εμφυλίου που, όμως, σε ορισμένα σημεία, διασταυρώνονται αναπάντεχα. Το θέμα του Ατζακά είναι οι Παιδοπόλεις της Φρειδερίκης στις οποίες μεγάλωσε και ο ίδιος από τα οκτώ μέχρι τα δεκατέσσερά του χρόνια. Το θέμα του Δημητρίου- καλύτερα, ένα από τα θέματα του βιβλίου του- είναι το αντάρτικο στην Ήπειρο και τα αθώα θύματα που προκάλεσαν οι αντάρτες ανάμεσα στον άμαχο πληθυσμό στην περιοχή της Μουργκάνας. Το θέμα αυτό υπήρξε πάντοτε ένα ταμπού για τους Ηπειρώτες συγγραφείς οι οποίοι είτε το παρουσίαζαν κάπως αχνά είτε το αγνοούσαν για να μην παρεξηγηθούν και θεωρηθούν κομμουνιστοφάγοι. Ο Δημητρίου το πάλεψε κάπου δέκα χρόνια γράφοντάς το. Ήθελε να το κάνει γιατί κι εκείνον τον αφορούσε προσωπικά. Μια ωραία μέρα οι αντάρτες πήραν τη γιαγιά του για ανάκριση και κανείς δεν την ξαναείδε ποτέ.

Κι εκείνος, πάντως, δεν το κάνει κεντρικό θέμα στο βιβλίο του. Λίγο μυθιστόρημα, λίγο μαρτυρία, λίγο δοκίμιο, αυτό το υβριδικό κείμενο ξεκινάει με τον αφηγητή πεθαμένο, να περιδιαβάζει ως ψυχή πια, το Σύμπαν και να κοιτάζει με νέο βλέμμα, από ψηλά, τον εαυτό του και τον κόσμο στον οποίο έζησε. Και αφού, στο πρώτο κεφάλαιο, κάνει μια ανηλεή αυτοκριτική, παρουσιάζοντας τον ίδιο του τον εαυτό σχεδόν σαν τέρας – ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω- ξανακούει στο δεύτερο τη μάνα του με δύο ακόμα γυναίκες να μιλούν την υπέροχη γλώσσα τους λέγοντας όμως τρομερά πράγματα- κυρίως για τις αγριότητες των ανταρτών αλλά και για τη ζωή στο χωριό.

Απολογισμός
Η τοποθέτηση των γεγονότων υπό το πρίσμα ενός τελικού απολογισμού, ελαφρύνει το βάρος τους. Αυτό όμως δεν εμποδίζει τον Δημητρίου να βάζει τις γυναίκες του χωριού, στη δημώδη γλώσσα τους, να εκτελούν κυριολεκτικά τους εκτελεστές τους: «Άλλοι μας λένε ότι την σκότωσαν με το όπλο, άλλοι με τα λιθάρια. Και ποιος ξέρει και τι άλλο της έκαναν. Μας λένε; Δεν μας λένε. Μόναχα η Φιλίππ΄ Σταθούλαινα μας είπε με χρόνια. Τις είχαν τις γυναίκες στο κατώι και τις μαρτούρευαν. Σε κανά-δυο είχανε ζεματίσει με τον μασιά την γλώσσα. (…) Διάβηκαν μπροστά από ταύτους Τούρκοι, Γερμανοί και Ιταλοί, έπαθε κι έπαθε ο κόσμος, αλλά σαν τους αντάρτες δεν πέρασε άλλο βρωμασκέρι τέτοιο (…)».

Παρά το επί πενήντα σελίδες- αλλά και σε άλλα σημεία του βιβλίου- σφυροκόπημα των ανταρτών, κεντρικό θέμα του είναι αυτό που ο ίδιος αποκαλεί «χωριανική ζωή» (επίσης η γλώσσα με την οποία πειραματίζεται συνεχώς εναλλάσσοντας ανά κεφάλαιο, τη σημερινή με τη δημώδη και επιχειρώντας, μάλιστα, στο τελευταίο κεφάλαιο να φτιάξει ένα είδος μεικτής γλώσσας). Στο τρίτο- ας το πούμε «δοκιμιακό»- κεφάλαιο που δημιούργησε αμηχανία έως και αρνητική διάθεση στην κριτική, αυτήν τη ζωή υπερασπίζεται. Όχι ως απολίθωμα, αλλά ως ένα «σφριγηλό πολιτισμό» που δεν του άξιζε να εξαφανιστεί.

Ο Δημητρίου έχει μια ευρύτερη ιδεολογική στάση, που τον φέρνει σε μια διπλή σύγκρουση: αφ΄ ενός με τους κομμουνιστές που ήρθαν να αποσπάσουν τους χωρικούς από μια ζωή κατασταλλαγμένη στους αιώνες, προσφέροντάς τους με τη βία τον δικό τους παράδεισο«έλα παππού μου να σου δείξω πούθε κατουράει η γιαγιά», λέει κάπου. Αφετέρου με το κράτος που περιχαράκωσε τα χωριά και ομογενοποίησε τον πολιτισμό. Έναν πολιτισμό που παρά μερικές πολύ σκληρές πλευρές του- τις περιγράφουν, εξίσου γλαφυρά, οι γυναίκες- τον διέκρινε, κατά τον Σωτήρη Δημητρίου, η συμπόνοια, η φροντίδα των γέρων, των μειονεκτούντων και εν γένει των αδυνάτων αλλά και μια σχετικά καλή θέση της γυναίκας παρά τα όσα γενικά πιστεύουμε. Αν φαινομενικά δεν έχει τίποτα κοινό με τους κομμουνιστές, ο Δημητρίου δεν έχει τίποτα κοινό ούτε με τους σύγχρονους νεοφιλελεύθερους στόχους ζωής. Είναι υπέρ «του βηματισμού της χελώνας», και εναντίον «της προόδου και της ρηχής γλώσσας της».