Το θαύμα λειτουργεί στον κήπο

Ο Θόδωρος είναι άστεγος, «λόγω που έμεινα από δουλειά». Τρώει στα συσσίτια του δήμου, παίρνει ρούχα από την Αρχιεπισκοπή, κοιμάται σε ένα αυτοκίνητο γιατί οι ξενώνες «είναι τεμπελίκι» και… κατοικεί στον Εθνικό Κήπο! Σέρνει ένα καρότσι με τα πράγματά του, ανοίγει το τρανζιστοράκι του και κάνει τις πιο απίθανες δουλειές για να βγάλει τον καφέ και τα τσιγάρα του. Γυμνώνει π.χ. τα πεταμένα καλώδια και μεταπουλάει το σύρμα τους: μισό κιλό- ενάμισι ευρώ. «Όλα πάνε καλά, μη ζητάμε πολλά!». Καμιά φορά, εκεί στα δαιδαλώδη δρομάκια του Κήπου συναντά έναν ψηλό Σουδανό- μόνιμος κι αυτός. «Στο Σουδάν πεθαίνεις· εδώ επιβιώνεις αν θέλει ο Θεός», λέει. Κι όταν πέσει το βράδυ, βγάζει τα παπούτσια του, φοράει μέσα- έξω τη μακό μπλούζα του και βολεύεται σε ένα παγκάκι. «Καμιά φορά μιλάω στα δέντρα και προσεύχομαι να βρω τον δρόμο μου…». Αυτός είναι ο Εθνικός Κήπος έτσι όπως δεν τον έχουμε φανταστεί: μέσα από την καθημερινότητα, τις αγωνίες και τις χαρές, όχι των επισκεπτών αλλά των θαμώνων του. Αυτόν μας αποκαλύπτει ο Απόστολος Καρακάσης στην ταινία του «Εθνικός Κήπος», που θα προβληθεί στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ της Θεσσαλονίκης (13-22/3). Δεν πρόκειται όμως για κλασική «ταινία τεκμηρίωσης»· δεν μας πληροφορεί για την έκταση του Κήπου (16 εκτάρια), για τον σχεδιασμό του ή για τον πλούτο της χλωρίδας του (500 είδη φυτών)· ούτε σχολιάζει τις μίζερες συνθήκες διαβίωσης των κακομοιριασμένων ζώων που «φιλοξενούνται» εκεί· δεν στέκεται στα παιδιά ή στο καφενεδάκι του, αλλά ούτε εξελίσσεται σε μανιφέστο για τους πνεύμονες πρασίνου. Αυτό το καλλιτεχνικό ντοκιμαντέρ των 72΄ λειτουργεί σαν ταινία μυθοπλασίας με την έννοια ότι αναδεικνύει τη μυστική ζωή του Κήπου, παρατηρώντας τους χαρακτήρες του. Όλοι αυτοί οι άστεγοι, μετανάστες, γέροι, ερωτευμένοι, αθλητές κ.ά., σαν άλλα σπουργίτια, κινούνται στην περιφέρεια της ελληνικής πραγματικότητας, είναι οι απόκληροι της παραγωγικότητας, κι όμως μας ξαναμαθαίνουν την ανθρωπιά. Ο Καρακάσης παρουσιάζει τον Εθνικό Κήπο ως καταφύγιο ευαισθησιών που τις νομίζαμε χαμένες, και από αυτήν την άποψη, το ντοκιμαντέρ του συνομιλεί με τη «Μανία», την παγανιστική και διονυσιακή ταινία φιξιόν του Γιώργου Πανουσόπουλου, γυρισμένη κι εκείνη- πριν από 24 χρόνια- στον Κήπο «που σε αλλάζει». Αντίθετα, το λεύκωμα του Αλέξανδρου Παπαγεωργίου- Βενετά που μόλις κυκλοφόρησε, αναδεικνύει μεν την ιστορικότητα του Κήπου της Αμαλίας (Ίκαρος)- κάτι απαραίτητο- αλλά μένει στην ακαδημαϊκή προσέγγιση. Θα είχε ενδιαφέρον να πουλιόταν μαζί με το ντοκιμαντέρ του Καρακάση που δίνει στον Κήπο, πνοή.

Ιστορίες ζωής σε εξέλιξη. Αυτό παρακολουθούμε στον «Εθνικό Κήπο» που γυριζόταν από την άνοιξη του 2007 ώς τον χειμώνα του 2008. Η παραγωγή είναι της Ρortolanos Films, η χρηματοδότηση των Κέντρου Κινηματογράφου- ΕΡΤ- Ιδρύματος Ι.Φ. Κωστόπουλου, η μουσική του Νίκου Κυπουργού, και τα άλλα- σκηνοθεσία, φωτογραφία, μοντάζ- του 38χρονου Καρακάση, ο οποίος επιπλέον κάνει τους θαμώνες να κελαηδάνε! Ο Βιρμανός λ.χ. που μαζεύει σαλιγκάρια για 8 ευρώ τη μέρα και που δεν θέλει να μαζέψει εκείνα που «κάνουν σεξ» για να μη διακόψει την έκστασή τους, εξομολογείται ότι έχει πάψει να κάνει έρωτα από τότε που ήρθε στην Ελλάδα. «Δεν θέλω να ζω αυτή τη ζωή, είναι πολύ δύσκολη». Το ζευγάρι όμως των μεταναστών που αγκαλιάζεται στα παγκάκια κάθε Κυριακή τρία χρόνια τώρα, αποφασίζει στην πορεία να παντρευτεί παρά τις αντιξοότητες «αφού, ναι, ο έρωτας μπορεί να κρατήσει πολύ». Ο Θόδωρος αντίθετα, παρότι είχε βρει «την κατάλληλη», έμεινε μόνος γιατί «δεν βοήθησαν οι συγκυρίες». Ο ηλικιωμένος Αιγυπτιώτης Θεοδόσης απ΄ τη μεριά του, γελά αφήνοντας υπονοούμενα όταν μιλά για τις «πισίνες και τους πισινούς» των νιάτων του, στην παρέα του· στην Κούλα που ταΐζει τα περιστέρια και στην Ελένη που πάντα έχει κάτι να τρατάρει. Τους τραγουδάει Μουστακί, διηγείται πώς επέστρεψε σε μια φτωχή φοιτήτρια το χαμένο πορτοφόλι της, αυτοσαρκάζεται. Αυτά τα γεροντάκια είναι το πιο αισιόδοξο λάιτ μοτίφ του Κήπου, κι ας είναι ελάχιστες κι εύθραυστες οι χαρές τους.

Αλλά και οι δύο δρομείς, που κρατιούνται χέρι χέρι με ένα σπαγγάκι επειδή ο ένας είναι σχεδόν τυφλός, δεν μεμψιμοιρούν ποτέ. Τους γεμίζει το ότι προπονούνται παρέα, συζητώντας για τα μικροπροβλήματά τους. Στο τέλος, θα δούμε τον Βιρμανό να έχει πιάσει δουλειά σε μίνι-μάρκετ και τον αρχικηπουρό να φεύγει με σύνταξη έπειτα από 22 χρόνια. Σαν να έχει ξετυλιχτεί μπροστά μας η ελληνική και κινηματογραφική εκδοχή του… θεού των μικρών πραγμάτων. Ο Απόστολος Καρακάσης δεν φιλοδόξησε ποτέ να γυρίσει μια ταινία μυθοπλασίας. Σπούδασε στην Αγγλία (1990-93) και ανήκει στους λίγους κινηματογραφιστές που είναι ταγμένοι στην τέχνη του ντοκιμαντέρ. Το διδάσκει εξάλλου ως λέκτορας στο ΑΠΘ. Το στοίχημά του είναι εκείνο το είδος που πλησιάζει το λεγόμενο direct cinema αναπαριστώντας τη ζωή, όπως η ταινία «98 ετών» με ήρωα τον παππού του που πήρε το Βραβείο Κοινού το 1998. Είναι μια καλλιτεχνική πρόταση που βρίσκει όλο και μεγαλύτερη απήχηση, όχι μόνο στην τηλεόραση αλλά και στις αίθουσες (βλ. «Αγέλαστος πέτρα» του Κουτσαφτή, «Πάρβας» του Ρήγα). Έτσι κι ο «Εθνικός Κήπος»: παρουσιάζει ένα είδωλο της πραγματικότητας που μας βοηθά να ανακαλύψουμε το μεδούλι της.