Η εκδίκηση της υπεραφθονίας

Θυμόσαστε τις παλιές καλές ημέρες, όταν μιλούσαμε για την κρίση των «τοξικών ομολόγων» (subprime) και μερικοί υποστήριζαν ότι η κρίση αυτή μπορεί να περιοριστεί; Οι σκέψεις αυτές προκαλούν πλέον νοσταλγία.

Σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τα τοξικά ομόλογα των τραπεζών αποτελούν μόνο ένα μικρό μέρος του προβλήματος. Ακόμη και τα επισφαλή στεγαστικά δάνεια δεν μπορούν να θεωρηθούν αποκλειστικά υπεύθυνα για την κρίση. Ζούμε σε έναν κόσμο υπερδανεισμένων, είτε αυτές είναι εταιρείες ανάπτυξης ακινήτων είτε οικονομίες που μέχρι πρότινος συνηθίζαμε να αποκαλούμε οικονομίες- θαύματα, όπως αυτές της Ανατολικής Ευρώπης. Σαν να μην έφτανε αυτό, νέα προβλήματα δανεισμού εξακολουθούν να έρχονται συνεχώς στην επιφάνεια. Πώς, όμως, προκλήθηκε τελικά αυτή η παγκόσμια κρίση δανεισμού και γιατί είναι τόσο γενικευμένη; Η απάντηση, θα έλεγα, βρίσκεται σε έναν λόγο που είχε εκφωνήσει πριν από τέσσερα χρόνια ο σημερινός πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ (FΕD) Μπεν Μπερνάνκι. Εκείνη την εποχή ο κ. Μπερνάνκι προσπαθούσε να είναι καθησυχαστικός. Όσα είπε, όμως, ήταν προάγγελος των προβλημάτων που ακολούθησαν.

Η εξήγηση του Μπερνάνκι
Στον λόγο του που είχε τίτλο «Ο υπερκορεσμός της αποταμίευσης σε παγκόσμιο επίπεδο και το τρέχον έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ» προσέφερε μια πρωτότυπη εξήγηση για το άλμα στο έλλειμμα του εμπορικού ισοζυγίου των ΗΠΑ στις αρχές του 21ου αιώνα. Όπως εξήγησε, στα μέσα της δεκαετίας του ΄90 οι αναδυόμενες οικονομίες της Ασίας εισήγαγαν τεράστιες ποσότητες κεφαλαίων δανειζόμενες από το εξωτερικό για να χρηματοδοτήσουν την ανάπτυξή τους. Μετά την ασιατική οικονομική κρίση του 1997, όμως, η οποία φαινόταν σημαντική τότε αλλά ωχριά μπροστά σε αυτό που συμβαίνει σήμερα, οι χώρες αυτές ακολούθησαν πολιτική προστατευτισμού. Άρχισαν να συγκεντρώνουν τεράστια ποσά σε ξένο συνάλλαγμα, συχνά εξάγοντας κεφάλαια στον υπόλοιπο κόσμο.

Το αποτέλεσμα ήταν να γεμίσει ο κόσμος φθηνό χρήμα που αναζητούσε επικερδείς τοποθετήσεις. Τα περισσότερα από τα κεφάλαια αυτά κατέληξαν στις ΗΠΑ, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το τεράστιο εμπορικό έλλειμμα της χώρας, επειδή το εμπορικό έλλειμμα είναι η άλλη πλευρά των εισαγωγών κεφαλαίου. Όμως, όπως πολύ σωστά επισήμανε ο κ. Μπερνάνκι, πληθώρα φθηνού χρήματος εισέρρευσε και σε άλλα κράτη. Ιδιαίτερα κάποιες μικρότερες ευρωπαϊκές οικονομίες έζησαν εισροές κεφαλαίων που ήταν πολύ μεγάλες συγκριτικά με το μέγεθος των οικονομιών αυτών. Έκρυβαν τον κίνδυνο
Βέβαια, ο υπερκορεσμός της αγοράς έπληξε τελικά περισσότερο τις ΗΠΑ. Αυτό μπορούμε να πούμε ότι συνέβη επειδή οι Αμερικανοί τραπεζίτες ζώντας σε κλίμα πλήρους απελευθέρωσης των κανόνων ελέγχου των αγορών βοήθησαν ολόκληρο τον κόσμο να ανακαλύψει «εκλεπτυσμένους» τρόπους να πλουτίσει κρύβοντας τον κίνδυνο και ξεγελώντας τους επενδυτές. Η απελευθέρωση του χρηματοοικονομικού συστήματος αποτέλεσε χαρακτηριστικό πολλών οικονομιών όπου εισέρρευσαν τεράστια κεφάλαια, και ίσως αυτό εξηγεί τον μυστηριώδη συσχετισμό ανάμεσα στη σημερινή καταστροφή και την κατάσταση ευθυμίας που επικρατούσε πριν από δύο ή τρία χρόνια. «Οι μεταρρυθμίσεις έκαναν την Ισλανδία σκανδιναβικό τίγρη» αναφερόταν σε μελέτη του Cato Ιnstitute. «Το οικονομικό θαύμα της Εσθονίας» ήταν άλλος τίτλος άλλου άρθρου, όπως και το «Πώς η Ιρλανδία έγινε κελτικός τίγρης». Και οι τρεις χώρες σήμερα αντιμετωπίζουν τεράστια προβλήματα.

Ψευδαίσθηση πλούτου
Για κάποιο διάστημα οι εισροές κεφαλαίων δημιούργησαν την ψευδαίσθηση του πλούτου στις χώρες αυτές, όπως ακριβώς έγινε και για τους Αμερικανούς ιδιοκτήτες ακινήτων: οι τιμές ανέβαιναν, οι συναλλαγματικές ισοτιμίες ήταν υψηλές και όλα έδειχναν μια χαρά. Όμως στο τέλος οι φούσκες πάντα σκάνε και οι οικονομίες- θαύματα του χθες έχουν γίνει οι οικονομίες με τα περισσότερα προβλήματα σήμερα, χώρες που έχουν χάσει τα πάντα και τους έχουν μείνει μόνο τα μεγάλα χρέη τους. Και τα χρέη αυτά είναι ακριβά για να εξυπηρετηθούν, επειδή τα περισσότερα από τα δάνεια είναι σε νομίσματα άλλων χωρών.

Η ζημία δεν περιορίστηκε όμως σε όσους είχαν δανειστεί αρχικά τεράστια κεφάλαια. Στην Αμερική η φούσκα των ακινήτων εκδηλώθηκε κυρίως στα ανατολικά και τα δυτικά παράλια, όταν όμως εξαπλώθηκε η κρίση, η ζήτηση για βιομηχανικά προϊόντα και ιδιαίτερα για αυτοκίνητα βυθίστηκε πλήττοντας και τις κεντρικές περιοχές της χώρας που είναι οι πιο βιομηχανοποιημένες.

Το ίδιο έγινε και στην Ευρώπη. Οι φούσκες έσκασαν στην περιφέρεια, αλλά η βιομηχανική παραγωγή στη Γερμανία- που ποτέ δεν έζησε μια φούσκα αλλά αποτελεί την καρδιά της ευρωπαϊκής βιομηχανίας- μειώθηκε σημαντικά επειδή βυθίστηκαν οι εξαγωγές λόγω της γενικευμένης κρίσης.

Αν θέλετε να μάθετε από πού προήλθε η παγκόσμια κρίση, σκεφτείτε το εξής: σήμερα ζούμε την εκδίκηση της υπεραφθονίας. Ο υπερκορεσμός της αποταμίευσης εξακολουθεί να αποτελεί απειλή. Είναι, μάλιστα, μεγαλύτερος από ποτέ, τώρα που οι καταναλωτές ανακάλυψαν τις αρετές της αποταμίευσης και η έκρηξη στις τιμές των ακινήτων παγκοσμίως έπληξε την οικονομία.

Ένας τρόπος για να καταλάβουμε την κατάσταση που βιώνουμε σήμερα είναι ο εξής: σε ολόκληρο τον κόσμο οι αποταμιεύσεις ξεπερνούν το ποσό που είναι διατεθειμένες να επενδύσουν οι εταιρείες. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται στην οικονομία πρόβλημα που πλήττει τους πάντες. Με αυτόν τον τρόπο λοιπόν φτάσαμε στη σημερινή κακή κατάσταση και ακόμη ψάχνουμε πώς θα βγούμε από αυτή.

Στο τέλος οι φούσκες πάντα σκάνε και οι οικονομίες – θαύματα του χθες έχουν γίνει οι οικονομίες με τα περισσότερα προβλήματα σήμερα