«Πήρα απ΄ τη νιότη χρώματα»

Τον Μάρτιο του 1978 πήρα μια συνέντευξη για το ελληνικό τραγούδι από τον Μάνο Χατζιδάκι. Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε στα «ΝΕΑ» στις 27/3/78 και υπάρχει και στο βιβλίο μου «Ζω από περιέργεια» (Καστανιώτης). Στην ερώτησή μου, για τους σημαντικότερους στιχουργούς της Ελλάδας, ο μεγάλος συνθέτης απάντησε: «… Όταν μιλάμε για τους στίχους των τραγουδιών, μόνο σε τρία ονόματα μπορώ να σταθώ. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο άλφα στιχουργός δεν έχει γράψει ωραία τραγούδια ή ότι ο βήτα μπορεί να έγραψε ένα ωραίο τραγούδι. Αλλά δεν είναι αυτοί που είναι συνδεδεμένοι με το ελληνικό τραγούδι. Το ελληνικό τραγούδι δεν φέρνει τη σφραγίδα τους. Κι ας έχουν γράψει 40.000 τραγούδια. Σημασία έχει, όταν γράφεις ένα τραγούδι, να κουβαλάς μέσα σου πολλά πράγματα. Ο Γκάτσος κουβαλάει ένα προσωπικό στοιχείο. Δηλαδή, πριν από τον Γκάτσο δεν έχουμε το αντίστοιχο. Όπως πριν από σένα δεν έχουμε το αντίστοιχο και να με συμπαθάς που θα υποστείς τη δοκιμασία να τα γράψεις όλα αυτά… Στο λαϊκό τραγούδι λοιπόν, το ελληνικό, εκείνοι που έπαιξαν σημαντικό ρόλο και είναι πρωτογενείς φυσιογνωμίες είναι τρεις: Στο αυθεντικό λαϊκό τραγούδι η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου. Στο έντεχνο, βλέπω τον Γκάτσο. Και στη νεώτερη γενιά τον Λευτέρη Παπαδόπουλο- τον γνωρίζεις;».

Το 1968, αν θυμάμαι καλά, ο συνταγματάρχης Λαδάς, πανίσχυρος τότε, διέταξε να του φέρουν στο γραφείο του τον έγκλειστο Μίκη Θεοδωράκη. Τον έπιασε στα μπλα μπλα και προσπάθησε να τον πείσει να προσχωρήσει στην «εθνική επανάσταση». «Εσύ είσαι λαϊκός άνθρωπος», του είπε. «Κι εμείς, το ίδιο. Μαζί μας πρέπει να βρίσκεσαι». Είπαν και άλλα, πολλά. Στο τέλος, τσακώθηκαν. Γιατί ο Θεοδωράκης, έξω φρενών από την επιχειρηματολογία του Λαδά υπέρ των δικτατόρων, του τόνισε με έμφαση: «Όταν τα δικά σας τανκς θα πουλιούνται για παλιοσίδερα, τα δικά μου τραγούδια θα ζουν και θα είναι σαν φρέσκα, ευωδιαστά λουλούδια».

Η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου πέθανε το 1972. Άντρες και γυναίκες που είναι σήμερα 36 ετών δεν είχαν γεννηθεί. Ωστόσο, τα τραγούδια της Ευτυχίας, τα περισσότερα από τα οποία γράφτηκαν τις δεκαετίες του ΄50 και του ΄60, ζουν και βασιλεύουν. Θα αναφέρω μόνο ένα, που το θεωρώ και μέγιστο: «Δυο πόρτες έχει η ζωή». Άντε κι άλλο ένα, υψηλής στάθμης, επίσης: «Τα καβουράκια». (Θυμίζω ότι όταν το 2004 η Εθνική Ελλάδος κατέκτησε το Κύπελλο Ευρώπης, εκατοντάδες χιλιάδες λαού τραγουδούσαν το «Σήκωσέ το/ το γ…/ δεν μπορώ, δεν μπορώ να περιμένω». Που είναι πάνω στη μουσική- του Τσιτσάνη- από τα «Καβουράκια»: «Κι όλο κλαίνε/ τα καβουράκια/ στου γιαλού, στου γιαλού τα βοτσαλάκια»).

Στο βιβλίο μου «Όλα είναι ένα ψέμα» (Καστανιώτης), που είναι αφιερωμένο στην Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, γράφω: «Εν αρχή ην το ταλέντο. Η Παπαγιαννοπούλου είχε μεγάλο ταλέντο. Και δεν χρειάζεται να το πω εγώ. Το λένε πρωτίστως τα τραγούδια της, που μισόν αιώνα από τότε που γράφτηκαν εξακολουθούν να τραγουδιούνται και να συγκινούν. Δεν μπορώ να μην αναφερθώ εδώ στον Γκάτσο και στον Χατζιδάκι, οι οποίοι, όποτε μιλούσαμε για τους στίχους στο ελληνικό τραγούδι, τόνιζαν κατηγορηματικά: “Η μεγαλύτερη στιχουργός στο λαϊκό τραγούδι είναι η Παπαγιαννοπούλου”».

Η Παπαγιαννοπούλου προσέρχεται στον χώρο γερά εξοπλισμένη. Ξέρει πολύ καλά τη γλώσσα. Και κουβαλάει μαζί της εκατοντάδες λέξεις που προέρχονται από τη Μικρασία και τις χρησιμοποιεί, όποτε χρειάζεται. Η έκφραση «για τα σένα», αντί «για εσένα» π.χ., είναι δική της. Και είναι μικρασιάτικη. Και νομίζω υπέροχη, όταν έχουμε να κάνουμε με λαϊκά τραγούδια. Ακόμη, η Ευτυχία έχει μελετήσει τη δημοτική μας ποίηση, αλλά και ορισμένους ποιητές που τη συγκινούν (Κρυστάλλης, Καββαδίας, Βάρναλης κ.ά) και πατάει γερά στο δεκαπεντασύλλαβο. Και όχι μόνο έχει μελετήσει, αλλά και έχει χωνέψει, έχει λειώσει μέσα της αυτή την ποίηση.

Γράφει η ίδια: «Αγαπούσα το δημοτικό τραγούδι και λάτρευα τον Κρυστάλλη. Το δημοτικό τραγούδι είναι το στοιχείο μας, από ΄κεί κινήσαμε. Φέρνει τον αντίλαλο μιας εθνικής πραγματικότητας. Το λαϊκό τραγούδι είναι ρωμαλέο. Είναι λειτουργία μέσα στη ζωή. Ένας δυνατός αρμός που μας ενώνει με τα περασμένα, με την πλούσια παράδοσή μας σε λαϊκή τέχνη, λαϊκούς μουσικούς. Είμαστε λαός ποιητής, τραγουδιστής, χορευτής. Βλέπετε τον Έλληνα να μερακλώνεται και να σηκώνεται και να χορεύει ζεϊμπέκικο…». Με τον θησαυρό που έκρυβε στην ψυχή της η Παπαγιαννοπούλου, αν οι παραγωγοί και οι συνθέτες δεν της κρατούσαν τα γκέμια και δεν τη φρενάριζαν, θα είχε προσφέρει ακόμη πιο σημαντικές υπηρεσίες στο ελληνικό τραγούδι. Θα είχαμε ένα άλλο τραγούδι της Ευτυχίας, ακόμα πιο ρωμαλέο, πολλαπλάσιο σε εικόνες, με μια αίσθηση ζωής μοναδική.

Θα τελειώσω με μερικές λέξεις και εκφράσεις που εκείνη εισήγαγε στο λαϊκό τραγούδι, που μέχρι τότε ήταν απελπιστικά ρηχό: Ασικλίκι, λάζο, αγαπητλίκι, κατσιρματζής, τραχηλιά, αντάμης, κοντραμπατζής, φαρί, καρακόλι, φευγάτισα, τσακιρισμένο, αβανιές, μπορντέλα, παστρικιά, κερχανάς, σεκλέτια…

ΙΝFΟ

Η πολυτελής κασετίνα «Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου. Το τελευταίο βράδυ. 1951-1973» με το πρώτο CD (1951-60) μαζί με «ΤΑ ΝΕΑ- Σαββατοκύριακο». Τα επόμενα δύο CD το Σάββατο 7/3.

Πλέκει πόντο πόντο…

Η Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου δεν στηρίζει το τραγούδι της σε ένα πυροτέχνημα μερικών λέξεων που εντυπωσιάζουν, όπως συμβαίνει με τους περισσότερους στιχουργούς. Πλέκει πόντο πόντο με μεγάλη υπομονή, επιδεξιότητα και γούστο, το «κομμάτι» που θα παραδώσει στον συνθέτη, αφήνοντας στην άκρη όλα εκείνα τα στοιχεία που μπορεί να ξαφνιάζουν και να θέλγουν, το βγάζουν όμως έξω από την πορεία και τον προορισμό του. Έχει διδαχθεί από το δημοτικό τραγούδι- και είναι σχεδόν εντολήότι το τραγούδι απαιτεί, πρωτίστως, σαφήνεια.

Χωρίς καμιά φιοριτούρα. Και αυτή την «εντολή» την ακολουθεί σε όλο το έργο της.