Εικόνες που δονούν και εικόνες που πονούν

Στη Ζαγορά Πηλίου της δεκαετίας του 1950 ένας φτωχός και αγράμματος αγρότης, ο Κώστας Ρούσσης, αποφασίζει να γίνει πλανόδιος φωτογράφος, για να βελτιώσει λιγάκι τα άθλια οικονομικά του. Με μια πρωτόγονη φωτογραφική μηχανή, αρχίζει να περιφέρεται στις γειτονιές του χωριού του και στο γειτονικό Πουρί, τραβώντας αναμνηστικές φωτογραφίες από γάμους, σχολικές γιορτές, πανηγύρια, φιλικές συντροφιές, φαγοπότια, δημόσιες τελετές, αγροτικές εργασίες, καθώς και επιτόπιες (υπαίθριες) φωτογραφίες για ταυτότητα ή διαβατήριο. Αυτό που το ξεκίνησε για καθαρά βιοποριστικούς λόγους, ο Ρούσσης το αγάπησε βαθιά και διέσωσε τα αρνητικά των φωτογραφιών του ώς τα γεράματά του, μέσα από τις πολλές στερήσεις και κακουχίες που του επιφύλαξε η ζωή. Η δουλειά του βρήκε τελικά την καταξίωσή της σε ένα πολύ όμορφο λεύκωμα, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο και τον Δήμο Ζαγοράς, με τον επίσης όμορφο τίτλο Κώστας Ρούσσης- Ανωνύμων ταυτότητες.

ΕΧΩ ΓΡΑΨΕΙ επανειλημμένα ότι οι φωτογραφίες που απαθανατίζουν τη ζωή περασμένων εποχών δεν είναι απλώς ντοκουμέντα. Αποτελούν από μόνες τους ιστορικές και κοινωνιολογικές μελέτες. Θυμάμαι αυτό που είχε πει κάποτε μια από τις κόρες του Μίμη Φωτόπουλου για τη φουρνιά των μεγάλων ηθοποιών που συγκινούν ώς σήμερα στις ελληνικές κωμωδίες του ΄50 και του ΄60: ότι οι χειρονομίες και τα λόγια τους είχαν παρελθόν, κουβαλούσαν τη μνήμη της ζωής πολλών γενεών. Κάτι τέτοιο αισθανόμαστε και όταν σπουδάζουμε τις φωτογραφίες του Κώστα Ρούσση. ΄Οσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από εκείνη την εποχή και από το ήθος των ανθρώπων της, αποτυπωμένο στις ατομικές μορφές και τις ομαδικές ασχολίες τους, τόσο καθαρότερα μπορούμε να δούμε και να κατανοήσουμε αυτό που έχει πια χαθεί για πάντα. Ένα ιδιαίτερα συγκινητικό χαρακτηριστικό στις φωτογραφίες ταυτότητας και διαβατηρίου που έβγαζε στο ύπαιθρο ο Ρούσσης είναι το άσπρο σεντόνι που φαίνονται να κρατούν κάποιοι σαν φόντο πίσω από το φωτογραφούμενο πρόσωπο: εδώ, η ίδια η πράξη της φωτογράφησης συμμετέχει στο θέμα της φωτογραφίας, γίνεται κι αυτή μια χειρονομία που διηγείται τη δική της ιστορία για τον κόσμο απ΄ όπου ξεπήδησε.

ΕΝΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ που ξέχασε να επικαλεστεί ο δήμαρχός μας στην αντιπαράθεσή του με τους πολίτες της Κυψέλης για το πάρκο της γωνίας Πατησίων και Κύπρου είναι ότι το πράσινο αποτελεί εστία μόλυνσης. Αδιάψευστος μάρτυρας η πιο πάνω φωτογραφία από το παρτέρι της γραμμής του τραμ στον σταθμό Συγγρού-Φιξ, που παρουσιάζει εδώ και μήνες αυτή τη θελκτική εικόνα. Δεν χρειάζεται να βιαστεί ο κ. Νικήτας Κακλαμάνης να αξιοποιήσει το ντοκουμέντο. Είναι βέβαιο ότι και την άνοιξη η κατάσταση εκεί θα είναι όχι απλώς ίδια, αλλά ακόμα χειρότερη.

Ο ΄Αγγελος Ζαχαρόπουλος, από την Καστανιά των Αγράφων, ήταν έφηβος στο χωριό του τον καιρό της Κατοχής και της Αντίστασης. Είδε από κοντά τον ΄Αρη, τον Σαράφη, τον Καραγιώργη, τον Κρις Γούντχαουζ και άλλους πρωταγωνιστές εκείνης της περιόδου, μερικοί από τους οποίους μάλιστα φιλοξενήθηκαν στο οικογενειακό σπίτι του. Στο βιβλίο του Τα ταραγμένα χρόνια 1940- 1950 ΄Αγραφα (εκδόσεις Μίνωας, Αθήνα 2008, 313 σελίδες) καταθέτει τις εφηβικές αναμνήσεις του και επιχειρεί μια σφαιρική προσέγγιση των αιτίων και των συνεπειών της εμφύλιας σύρραξης του 1943 – 49, τεκμηριώνοντας τις εκτιμήσεις του με ένα συμπίλημα από μαρτυρίες και ιστορικές αναλύσεις όλων των ιδεολογικών αποχρώσεων. Ο Ζαχαρόπουλος, που διατέλεσε υψηλόβαθμο στέλεχος του Υπουργείου Γεωργίας, έχει γενικά μετριοπαθή στάση και ασκεί κριτική και στις δύο παρατάξεις (αν και περισσότερο στην Αριστερά, από την οποία πάντως εξαίρει την προσωπικότητα του Καραγιώργη). Μερικά συμπεράσματά του είναι αιρετικά και συζητήσιμα, όπως π.χ. ότι η Μακρόνησος (όπου κρατήθηκε και ο αδελφός του), με όλη τη φρικαλεότητά της, διαφύλαξε για την Ελλάδα δημιουργικά πνεύματα της Αριστεράς, που διέπρεψαν αργότερα στη χώρα, ενώ διαφορετικά θα είχαν σκοτωθεί στο βουνό ή θα είχαν πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς. Ωστόσο, το πιο ενδιαφέρον κομμάτι του βιβλίου του είναι οι προσωπικές μαρτυρίες του. Όχι μόνον επειδή ζωντανεύουν με γλαφυρό και ανθρώπινο τρόπο εκείνα τα χρόνια, αλλά και επειδή προεκτείνονται συχνά στις επόμενες δεκαετίες, για να παρακολουθήσουν αναπάντεχες, συγκινητικές, δραματικές διασταυρώσεις της κατοπινής πορείας διαφόρων προσώπων που είχαν συγκρουστεί αλύπητα την εποχή του πρώτου και του δεύτερου αντάρτικου. Η ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ πάνω δεξιά αφιερώνεται σε όλους εκείνους που αγανάκτησαν για τους βανδαλισμούς του περασμένου Δεκεμβρίου, αλλά δεν τους καίγεται καρφί για τους πολύ πιο επικίνδυνους βανδαλισμούς της δημόσιας διοίκησης, που συναντάμε καθημερινά στους δρόμους των πόλεών μας και φέρουν το σεμνό όνομα «κακοτεχνίες». Σε μια πολυσύχναστη διασταύρωση, αυτή των οδών Βεΐκου και Ζίννη στο Κουκάκι, ακριβώς εκεί που αρχίζει η διάβαση για τους πεζούς, η ανορθωμένη κόψη της σιδερένιας πλάκας που σκέπαζε το φρεάτιο κάποιας δημόσιας υπηρεσίας και η μεγάλη, γεμάτη μυτερές πέτρες τρύπα όπου έχει βουλιάξει η άλλη πλευρά της παραμονεύουν εδώ και πολλούς μήνες τους αμέριμνους περαστικούς, για να τους οδηγήσουν στην αναπηρία ή ίσως και στον θάνατο. Υπάρχουν δεκάδες, εκατοντάδες τέτοιες παγίδες στους δρόμους της πρωτεύουσας, αλλά κανένας εργολάβος δεν κλήθηκε ποτέ να πληρώσει πρόστιμο ή να συμμαζέψει- αλλά με δικά του έξοδα- τις πομπές του.

΄Ενας από τους ποιοτικότερους εκδοτικούς οίκους που έχουμε, ο Ολκός, μας καταπλήσσει ολοένα με τα υπέροχα, υψηλής αισθητικής, πρωτότυπης θεματολογίας και άρτια επιμελημένα λευκώματά του, που εξερευνούν μέσα από φωτογραφικό υλικό (συχνά σπάνιο) την ελληνική ιστορία και παράδοση. Θυμίζω επιτροχάδην: Ο αυτοχρωμικός ΄Αθως, Θεσσαλονίκη (και τα δύο με πρωτοποριακές έγχρωμες φωτογραφίες του 1913 και 1918 από τη συλλογή Αlbert Κahn), Αθήνα τότε και τώρα, Πάτρα τότε και τώρα, Βόλος τότε και τώρα (αντιπαράθεση παλιών και σύγχρονων φωτογραφιών τραβηγμένων από την ίδια οπτική γωνία), Εξερευνώντας την Ελλάδα (φωτογραφίες της συλλογής Ηubert Ρernot από την περίοδο 1898- 1913). Το τελευταίο μπριγιάντι σ΄ αυτό το εκδοτικό περιδέραιο είναι το λεύκωμα Εγνατία οδός, ένα οδοιπορικό στα χνάρια του περίφημου ρωμαϊκού δρόμου, που συνέδεε το Δυρράχιο και την Απολλωνία, στη σημερινή Αλβανία, με την Κωνσταντινούπολη.

Η ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟΣ, με τεράστια εμπορική και γεωστρατηγική σημασία τα ρωμαϊκά χρόνια, σχετική παρακμή του δυτικού τμήματός της (από τη Θεσσαλονίκη και πέρα) τη βυζαντινή εποχή και συνολική αναγέννησή της, αν και με διαφορετικούς όρους, την οθωμανική περίοδο, δεν ήταν μόνον ένα κολοσσιαίο τεχνικό επίτευγμα. Στα 1100 χιλιόμετρα του λιθόστρωτού της πορεύτηκαν, σε διάστημα δύο χιλιετιών, οι πιο διαφορετικοί λαοί και πολιτισμοί, αφήνοντας ο καθένας τα ίχνη του. Το λεύκωμα, με το εμπεριστατωμένο κείμενο του Γιάννη Λώλου και τις εκπληκτικές φωτογραφίες του Γιώργη Γερόλυμπου, χαρίζει στην ιστορική Εγνατία κάτι σαν δεύτερη αναγέννηση, αναδεικνύοντας τα μνημεία, τα φρούρια, τους αρχαιολογικούς χώρους, τις διάφορες εγκαταστάσεις, τις γέφυρες και τα λείψανα από το ίδιο το οδόστρωμα σε ολόκληρη τη διαδρομή της μέσα από τέσσερα σημερινά κράτη, μαζί με πανοραμικές απόψεις του απαράμιλλου, πολύμορφου τοπίου γύρω της.