Η γλώσσα του βλέμματος

ΕΓΡΑΦΑ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΛΙΓΕΣ ΕΒΔΟΜΑΔΕΣ
ΓΙΑ ΤΑ ΣΗΜΑΙΝΟΝΤΑ ΣΩΜΑΤΑ
ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΚΑΙ ΤΙΣ «ΣΤΙΓΜΕΣ» ΤΟΥΣ ΠΟΥ ΜΕ ΣΗΜΑΔΕΨΑΝ. ΑΛΛΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΛΙΓΑ ΤΑ ΒΛΕΜΜΑΤΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΚΑΘΗΛΩΝΟΥΝ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ
Χωρίς να έχω καταρτίσει μια λίστα κωδικοποιώντας ή κατηγοριοποιώντας τον τρόπο που οι άνθρωποι κοιτούν, εκκινώ κατ΄ αρχάς από μια θεμελιώδη διάκριση που και άλλοτε είχα καταθέσει σε αυτήν εδώ τη θέση. Υπάρχει μια διαφορά ανάμεσα στον τρόπο που οι αρχαίοι Έλληνες και οι Βυζαντινοί αντιλαμβάνονταν τη λειτουργία της όρασης και στον τρόπο τον δυτικό, ας το πούμε σχηματικά διαφωτισμένα ορθολογιστικό.

Οι Δυτικοί και νομίζω και οι σημερινοί Έλληνες κατά κανόνα αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως μια εξωτερική πηγή φωτός και σκιάς. Έξω από τη συνείδηση υπάρχουν «φωστήρες εν τω στερεώματι», φωτεινά αντικείμενα, εξωτερικοί δηλαδή ερεθισμοί οι οποίοι προσπίπτουν πάνω στον φακό του οφθαλμού και σχηματίζεται το είδωλο μέσω των μηχανισμών παραγωγής εικόνας στο βάθος και εν συνεχεία ειδοποιείται το σύστημα παραγωγής νοήματος. Συμβαίνει δηλαδή ό,τι και με τη φωτογραφική κάμερα. Το φωτεινό εξωτερικό αντικείμενο ευαισθητοποιεί τον φακό και το είδωλο εγγράφεται στο αρνητικό φιλμ.

Στην ελληνική αντίληψη, η οποία γίνεται βαθύτερη και με τη χριστιανική, το φως είναι εσωτερική πηγαία λειτουργία, ψυχική και δημιουργική. Εκτοξεύεται πρώτα έξω και καταυγάζει το κοσμικό σκότος, δίνοντάς του διάσταση, όγκο, ποιότητα και βάθος. Όταν χαρακτηρίζουμε τον τρόπο που το Άλλο βλέμμα μάς αντιμετωπίζει, μας «μετράει», μας αξιολογεί, νομίζω πως ασυνειδήτως αποδεχόμαστε πως υπάρχει κάτι ενδιάθετο, μια εσώτερη δύναμη, μια ψυχική ενέργεια που αντανακλάται στα μάτια.

Δέστε τα μάτια ενός νεογέννητου, ενός νηπίου. Νήπιος είναι ο άνθρωπος που δεν έχει έπος- λόγο. Άρα ό,τι εκφράζει το εκφράζει με το σώμα του. Κυρίως όμως αν επιμείνει κανείς με τα δύο αεικίνητα μάτια που μόλις συνηθίσουν το φως αντιλαμβάνεται πως είναι αχόρταγα και προσπαθούν να οριοθετήσουν το περιβάλλον. Λειτουργούν τάχα σαν φωτογραφικοί φακοί που «τραβάνε» φωτογραφίες και τις αποθηκεύουν στη μνήμη ή αγκαλιάζουν με το εσώτερο που διαχέουν προς τα έξω φως και ως προβολείς διαρρηγνύουν το κοσμικό σκότος και το λαμπρύνουν;

Είναι τάχα μια tabula rasa το νήπιο που μέσω των αισθήσεων, άρα και της όρασης, αποθησαυρίζει στον νου τον αντικειμενικό κόσμο ή είναι ένα φρέαρ φωτός, μια φωτεινή πηγή, ανάβρα που εισβάλλει και υποστατώνει το χάος;

Αλλά μόνο τα βλέμματα των νηπίων έχουν αυτή τη δίψα; Είναι διαφορετικό τάχα το βλέμμα του παιδιού, όταν ανιχνεύει στο πρόσωπο, στις χειρονομίες, στην πλάτη και στο βάδισμα του πατέρα τις προθέσεις του, τις αντιρρήσεις του για μια ατασθαλία, τις ενστάσεις του για μια πρωτοβουλία ή την οργή του για μια εξέγερση; Πόσο εταστικό δεν είναι το βλέμμα του ερωτευμένου, όταν ακόμα δοκιμάζεται το αντικείμενο του πόθου, πριν με κλειστά μάτια παραδοθεί κανείς στο σκοτεινό λαγκάδι της ερωτικής πλησμονής.

Έχετε παρατηρήσει τα μάτια του προδότη, του επίορκου, του ψεύτη, του δόλιου, του υποκριτή, του θεομπαίχτη. Είναι βλέμματα πλάγια, λοξά. Κοιτάνε πάντα στο χώμα αλλά νιώθεις ότι βρίσκοντας κι εκεί μια αντίδραση γωνιάζουν και ανεβαίνουν ύπουλα και σε χτυπούν πισώπλατα.

Παρατηρήστε τα μάτια του επιπόλαιου, του φαφλατά, του παραμυθά, του ρήτορα της δεκάρας αλλά και του ψευδοπροφήτη, του αερολόγου οραματιστή, δεν διαφέρουν γιατί δεν έχουν βάθος. Είναι σαν να χορεύουν εκτός αυλαίας και συνάμα σαν να εκλιπαρούν να τα πιστέψεις γιατί άλλο τρόπο να κρατηθούν στα πράγματα δεν έχουν από τις φαντασμαγορικές εκλάμψεις τους.

Δείτε τα μάτια της μάνας που αποχαιρετά τον γιο που ξενιτεύεται. Διακρίνεις ένα βαθύ τρόμο, ένα σκοτεινό υπονοούμενο που ξεπηδά πίσω από το επιφανειακό γελούμενο δάκρυ.

Και δείτε τα μάτια της μάνας που κηδεύει παιδί. Ένας ωκεανός φωτός ορμάει να ξεβράσει στον κόσμο πεθαμένη την ωδίνη του τοκετού και να γίνει στην παραλία του σύμπαντος έρεβος. Και είναι τα βλέμματα του βαριά άρρωστου φίλου που υποπτεύεται την αλήθεια και σε κοιτά επί ώρες χωρίς να μιλά αλλά εκλιπαρώντας και ικετεύοντας με ένα πελώριο ερωτηματικό λες και απαιτεί να μάθει και συνάμα ελπίζοντας να μη μιλήσεις αν πρόκειται να βεβαιώσεις τους φόβους του.

Είναι τα υγρά, γεμάτα περηφάνια μάτια του δασκάλου, όταν απόστρατος πια παρίσταται στις τιμές που επιδαψιλεύουν ιδρύματα και θεσμοί στους μαθητές του και ανάμεσα στους επαίνους αναφέρουν και τη δική του συμβολή στην προκοπή του έξοχου προσώπου που ευδόκησε να έχει μαθητή του.