Επιφυλλίδα

Οικουμενικός μικροαστισμός
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Σ’ ένα αποκαλυπτικό, διαφωτιστικό και εκτενέστατο ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκε στα «ΝΕΑ» πριν από περίπου τρεις εβδομάδες, διαβάζουμε για έναν καλλιτέχνη, μία πολιτικό και μία εφοπλιστική οικογένεια που διαθέτουν ήδη ιδιόκτητα νησιά στην Ελλάδα. Από το ρεπορτάζ που έχει τον τίτλο «Έλληνας κροίσος, με νησί, πουλάει…», μαθαίνουμε επίσης για νησιά ή βραχονησίδες, στην Ελλάδα ή το εξωτερικό, που είναι προς πώληση, για τις τιμές τους, αλλά και για την κοινωνική και οικονομική τάξη των ανθρώπων που ενδιαφέρονται να τα αποκτήσουν. Ο εμβρόντητος και άναυδος, για τις τιμές, καθημερινός «ανθρωπάκος», ή ακόμη και ο ευκατάστατος μικροαστός, θα φαντάζονται ασφαλώς πως ένα τόσο πλούσιο άτομο, που διαφέρει οικονομικά ιλιγγιωδώς σε σχέση με τους ίδιους, είναι ένα άτομο που, αν μη τι άλλο, η καθημερινότητα και τα ενδιαφέροντά του θα είναι ιδιαίτερα, ξεχωριστά. Δύσκολο, δηλαδή, να τα εννοήσει ή να τα πληροφορηθεί κανείς, καθώς συνιστούν μιαν «ιδιωτεία» που χρειάζεται έναν τόσο απομονωμένο και προστατευμένο χώρο για να αξιοποιηθεί.

Θα καταπλήσσονταν αν αντιλαμβάνονταν πως τα ενδιαφέροντά τους τα ουσιαστικά είναι ακόμη πιο περιορισμένα και πιο πενιχρά σε σχέση με τα αντίστοιχα του μικροαστού και πως ο ζάπλουτος και ο κροίσος εκφράζουν μια καθημερινότητα τόσο πληκτική όσο αγωνιώδης παραμένει η καθημερινότητα ενός ανθρώπου καθημερινού και άγνωστού μας. Το κέικ που βρέθηκε μισοφαγωμένο στο γραφείο του Κοσκωτά, ενώ ο ίδιος είχε εξαφανιστεί, θα έπρεπε να έχει εξελιχθεί σ΄ ένα κορυφαίο σημείο της σύγχρονης ζωής, ικανό να αναστρέψει τον ρου της. Πράγμα που δυστυχώς δεν έγινε. Και μια «ιδιωτεία» που χρειάζεται να προστατευθεί για να υπάρξει, συνιστά μια απέραντη βλακεία, αφού δεν αντιλαμβάνεται κανείς πως σ΄ έναν κόσμο που τα δεινά και οι συμφορές του υφίστανται με τη μορφή των συγκοινωνούντων δοχείων, δεν υπάρχει οτιδήποτε που να μπορεί να προστατευθεί και να μην είναι διαρκώς εκτεθειμένο στον κίνδυνο. Το να διαθέτεις ή να επιθυμείς διακαώς ν΄ αποκτήσεις νησί ή βραχονησίδα, σημαίνει ότι παραμένεις τόσο μικροαστός στα ενδιαφέροντα όσο δεν είναι ο κάτοικος της Κοκκινιάς που πιστεύει ότι καταξιώνεται κοινωνικά γιατί πίνει τον καφέ του στην πλατεία Κολωνακίου.

Μικροαστισμός είναι πρώτα απ΄ όλα ν΄ αποδέχεσαι και να υπηρετείς, ανερώτητα, ένα σύστημα «αξιών» που με τη λεοντή του πατριωτικού, θρησκευτικού, ηθικού ή οποιουδήποτε άλλου κύρους, μεταφράζεται, τελικά, σε μια καθημερινή πρακτική που, εγκληματική για τους αδύνατους, γίνεται προσοδοφόρα μόνον για τους ισχυρούς.

Έτσι ένας σταρ, ένας αρχιεπίσκοπος, ή η Αθηνά Ωνάση, ενδέχεται να είναι κατ΄ εξοχήν μικροαστοί, αφού ορατά, ορατότατα, τα ενδιαφέροντά τους μπορούν λόγω δύναμης μόνον να τα κρύβουν και να τα «προστατεύουν» ως μια αξετίμητη «ιδιωτεία». Αν και αναπαράγουν, απλά, σε ευρύτερα πλαίσια, από ΄κείνα μιας γειτονιάς ή μιας συνοικίας, ένα μικροαστικό πνεύμα καθώς το ρούχο που πιστεύει ο Κολωνακιώτης ότι τον κάνει να ξεχωρίζει, το ίδιο θεωρεί ο κροίσος για τον εαυτό του με το νησί ή τη βραχονησίδα. Ο αρχιεπίσκοπος με τα λιλιά και τη συλλογή με τα μανικετόκουμπα, ο σταρ με τα καπρίτσια και την αμύθητη γκαρνταρόμπα. Τα διαμάντια και οι πέρλες στον λαιμό μιας μικροαστής είναι σε ευθεία σχέση με το νησί ή τη βραχονησίδα της εφοπλίστριας, με τον μικροαστισμό της δεύτερης να παραμένει πιο επικίνδυνος γιατί γίνεται δύσκολα αντιληπτός.

Στα μέσα της δεκαετίας του ΄80, διάβαζε κανείς σ΄ έναν τοίχο του «Ευαγγελισμού» το σύνθημα: «Τα πυρηνικά και ο μικροαστισμός προκαλούν τις ίδιες καταστροφές». Ένα σύνθημα που η Ελένη Βλάχου σε μια στήλη της στην εφημερίδα της που την υπέγραφε ως «Μπερλίνα» είχε χαρακτηρίσει ως «μυστηριώδες, αδύνατον να εξηγηθεί». Ελπίζει πια κανείς να πρόκειται για ένα «μυστήριο» που τείνει να εξηγηθεί καθώς όλα τα γεγονότα του τελευταίου καιρού, αν δεν τα έχει προκαλέσει, τα έχει υποθάλψει η αντίδραση σ΄ έναν μικροαστισμό, όπως έχει θεοποιηθεί στις σύγχρονες κοινωνίες: Σ΄ έναν κόσμο ασύντακτο, που βράζει, να διατηρείς τη «σύνεση» να οργανώνεις το παρόν και το μέλλον σου ως προσωπική σου υπόθεση με το να ονειρεύεσαι ιδιόκτητα νησιά και ταξίδια για τα Χριστούγεννα δρομολογημένα από τον περασμένο Μάιο. Σαν να μην σε αφορά, δηλαδή, οτιδήποτε συμβαίνει στον κόσμο, ή οτιδήποτε, στο μεταξύ, θα μπορούσε να συμβεί. Με άλλα λόγια πληρώνουμε τα επίχειρα μιας αφροσύνης που επιμένουμε ωστόσο να τη λογαριάζουμε ως «σύνεση».

Ο Θανάσης Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»