Φαινόμενα

Αδιέξοδες συγκρούσεις
, Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr

Η διαχείριση των όρων του θεάματος από συνηγόρους εμφανίζουν τον κίνδυνο του πολλαπλασιασμού υποκειμενικών δικαιωμάτων εις βάρος των δημοκρατικών
Με ένα θεαματικό ξέσπασμα θυμού, ο Νίκος Χατζηνικολάου δείχνει να βγαίνει από τα ρούχα του απέναντι από τον Αλέξη Κούγια, που εμφανίζεται στην εκπομπή «Πρόσωπο με πρόσωπο» με την ιδιότητα του συνηγόρου του αστυνομικού, ο οποίος προκάλεσε τον θάνατο του Αλέξη Γρηγορόπουλου.

Δυο εμβληματικές προσωπικότητες της σύγχρονης τηλεκουλτούρας σε μια φαινομενική σύγκρουση, γιατί στην πραγματικότητα οι δυο τους δεν εκπροσωπούν παρά δυο από τους πόλους του ίδιου συστήματος μιντιακών αξιών.

Και οι δυο με επαγγελματική ευσυνειδησία, ο καθένας από την πλευρά του, χρησιμοποιεί το ίδιο ακριβώς τηλεοπτικό οπλοστάσιο. Ο ένας, ο παρουσιαστής, για να ερεθίσει το λαϊκό αίσθημα με στόχο την τηλεθέαση και την αποδοχή από το κοινό τού ρόλου του ως εκπροσώπου του επιτίθεται στον συνήγορο επειδή στο υπόμνημά του για να υπερασπιστεί τον αστυνομικό προσβάλλει τη μνήμη του νεκρού. Περίπου υποστηρίζει ότι δεν «ήταν καλό παιδί, ούτε καλός μαθητής», λες και αυτό δικαιολογεί την πράξη του πυροβολισμού. Ο έτερος, ο συνήγορος, υπηρετεί τους επαγγελματικούς του στόχους, διαφημίζει την ικανότητά του να χειρίζεται δύσκολες υποθέσεις και τονίζει ότι απευθύνεται στους δικαστές και όχι στην τηλεόραση και την κοινωνία. Έμπειρος στη θεαματική υπεράσπιση των πελατών του, αλήστου μνήμης οι σκηνές που πήδαγε φράχτες προκειμένου να σταματήσει εκπομπή του Μάκη Τριανταφυλλόπουλου, έχει διαμορφώσει με τη βοήθεια της τηλεόρασης, όπου πάντα είναι ευπρόσδεκτος, την επαγγελματική εικόνα του συνηγόρου με αυτοθυσία. Οι ποινικολόγοι άλλωστε, δεν αλιεύουν πελάτες από την κατηγορία των αγγέλων. Άλλωστε ο κ. Κούγιας εμφανίστηκε ως μέλος του πάνελ του Νίκου Χατζηνικολάου 48 ώρες μετά την τραγωδία της δολοφονίας του 15χρονου και πριν αναλάβει την υπεράσπιση των δύο αστυνομικών. Αμέσως μετά, την ανέλαβε. Αυτό που έγινε σαφές από την ένταση που δημιουργήθηκε, με τον Νίκο Χατζηνικολάου να στηρίζει τα επιχειρήματά του στο λαϊκό αίσθημα περί δικαίου και τον Αλέξη Κούγια τα δικά του στο τυπικό των δικαστηρίων (και τον συντηρητισμό των δικαστών), ήταν η σύγχυση την οποία προκαλεί η χρήση του συναισθήματος.

Κοινός στόχος και των δύο το θέαμα, κυρίαρχος όρος του οποίου είναι η κατασκευή θυμάτων. Σε αυτό ταυτίζονται μοντέλο τηλεόρασης και μοντέλο υπεράσπισης. Αμερικανιές και τα δύο, που στηρίζονται σε μια σύγχρονη βιομηχανία «δικαιωμάτων», αποτέλεσμα μιας πλήρους στρέβλωσης της δημοκρατίας, η οποία συντελείται με μέσο την τηλεόραση.

Εξ ου και έχουν γεμίσει τα αμερικανικά δικαστήρια με παράδοξες υποθέσεις: ένας άντρας δολοφονεί μια γυναίκα; Έφταιγε εκείνη γιατί τον βασάνιζε με την προκλητική της εμφάνιση και συμπεριφορά. Ο συνήγορος ενός σίριαλκίλερ θέλει να τον δικαιολογήσει; Φταίει ότι έβλεπε πολύ τηλεόραση και τον επηρέασαν οι βίαιες εικόνες της.

Υποθέσεις που ανοίγουν έναν παραπλανητικό κοινωνικό διάλογο, ο οποίος διεξάγεται εξ ολοκλήρου στην τηλεόραση, διαμορφωμένος ακριβώς στα μέτρα της. Αποκορύφωμα η περιβόητη υπόθεση της δίκης του Ο. Τζέι Σίμσον. Οι συνήγοροί του αποτέλεσαν πρότυπο για τους απανταχού ποινικολόγους εραστές των μίντια.


Παγιδευμένοι σε γκροτέσκο σκηνικό

Αντιγράφοντας το αμερικανικό μοντέλο τηλεόρασης, υιοθετήσαμε και την κουλτούρα των «θυμάτων» και των «δικαιωμάτων». Κάθε λογής θύματα ανεξαρτήτως των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους: θύμα ο 15χρονος, θύματα οι καταστηματάρχες που καταστράφηκαν, θύμα και ο αστυνομικός που σήκωσε το όπλο και πυροβόλησε τον 15χρονο, θύματα και τα παιδιά του, θύμα και ο επιχειρηματίας νυχτερινών κέντρων που εκτελέστηκε προφανώς σε ένα ξεκαθάρισμα λογαριασμών. Ένα γκροτέσκο σκηνικό από αλλεπάλληλα δακρύβρεχτα μελό που προκαλούν αδιέξοδα και αναδεικνύουν σε πανάκεια τη λειτουργία της Δικαιοσύνης και της αναθέτουν ρόλους πέρα από τα όριά της. Χαρακτηριστικό αυτό της μιντιακής εποχής μας, καθώς η οργανωμένη διαδικασία των δικαστηρίων δίνει την ψευδαίσθηση της ασφάλειας μπροστά στο χάος που προκαλεί η αδυναμία της πολιτικής να ανταποκριθεί στα σύγχρονα προβλήματα, αλλά και η υποχώρηση του κράτους, όχι μόνο από την αγορά (από τις τράπεζες και τους οργανισμούς), αλλά ταυτοχρόνως και από τον ρόλο του να υπερασπίζεται και να διαφυλάττει τον δημοκρατικό πολιτισμό ως πλέγμα ηθικών και νομικών κανόνων. Στη χώρα μας επιπλέον, η πολιτική εξουσία αναθέτει στη Δικαιοσύνη μέρος των υποχρεώσεών της. Μια νέα κουλτούρα όλο αυτό, της οποίας μέσο και εργαλείο αναδεικνύεται το μοντέλο τηλεόρασης που παραμερίζει το πολιτικό ως μη θεαματικό για να αναδείξει το νομικό- δικαστικό, που προσφέρει το θέαμα της σύγκρουσης προσώπων.