Επιφυλλίδα

Παλαιολιθική ενοχή
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Αν δεχόμαστε πως ο κόσμος εξελίσσεται διαρκώς, τότε για να μπορεί να αλλάζει πραγματικά προς το καλύτερο χρειάζεται να συνειδητοποιούμε ακατάπαυστα πως δεν υπάρχει τίποτε, μα τίποτε, που να μένει σταθερά ίδιο και αναλλοίωτο. Όσο κι αν μας πονάει, ακόμη και οι προγονικοί τάφοι θα έπρεπε να αμφισβητούνται, αν είναι, αφού αλλάζει που αλλάζει ο κόσμος, η χειραφέτηση να είναι πραγματική. Έτσι ώστε η εξέλιξη να μην παρουσιάζεται μεμονωμένη, αλλά να αποκτά έναν συνολικό χαρακτήρα, ακόμη κι αν στο διάβα της καταργεί πράγματα που είναι απαραίτητα και αγαπητά.

Αφού τη «συντήρηση» την προκαλεί, σε μεγάλο βαθμό, το να φοβόμαστε το «άγνωστο» και να μη θέλουμε να ξεκολλήσουμε από το γνωστό, θα έπρεπε όλα τα γνωστά να μας γίνονται ύποπτα. Πολύ περισσότερο όταν η προσκόλλησή μας στο γνωστό οργανώνεται σε «σύστημα», με αξίες πατριωτικές, θρησκευτικές, ηθικές, ενώ αν συμβεί να διαθέτουμε και δύναμη, το «σύστημα» αυτό γίνεται ο τάφος για ανθρώπους που είναι διαφορετικοί, φυλετικά, θρησκευτικά, ερωτικά. Αν συμβεί, μάλιστα, αυτοί που είναι διαφορετικοί να είναι και καθυστερημένοι πολιτισμικά, τότε η έννοια της εξέλιξης αποκτά μιαν επιλεκτικά φασιστική χροιά καθώς η εξέλιξη αυτή δεν προβλέπεται για όλους παρά μονάχα για εκείνους που έχουν τη δύναμη να τη διαμορφώνουν.

Είναι πολύ γνωστή η φράση, αφού επαναλαμβάνεται άλλωστε ως προορισμένη να επικυρώνεται αδιαπραγμάτευτα εις το διηνεκές, έστω κι αν στο μεταξύ έχει εξελιχθεί σε κανονική μπούρδα: «Μια φωτογραφία ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις» θα πρέπει να ειπώθηκε όταν οι φωτογραφίες στον κόσμο ήταν ακόμη ελάχιστες και εννοούσε, όπως συνεχίζει να εννοεί, ότι μια φωτογραφία μ΄ ένα θέμα κατ΄ εξοχήν δραματικό μπορεί να συγκινεί όσο ένα κείμενο με χίλιες λέξεις. Χίλιες λέξεις, δηλαδή, θα ήταν αδύνατον να ευαισθητοποιήσουν με τον τρόπο που θα το κατόρθωνε μια μόνο φωτογραφία.

Έπρεπε να έρθουν τα πάνω κάτω και, αντί τα δισεκατομμύρια φωτογραφίες που κυκλοφορούν την κάθε στιγμή, να μας έχουν μεταβάλει σε τέρατα ευαισθησίας, να μας έχουν αποκτηνώσει εντελώς, για να φτάσουμε να σκεφτούμε κάτι πολύ απλό: Πως ό,τι μας κληροδοτείται ως θέσφατο είναι πάντα σχεδόν κάτι αμφισβητήσιμο και διαβλητό. Όπως ακριβώς το «μια φωτογραφία ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις» που, αν διατηρούσε ένα κύρος, ήταν γιατί ειπώθηκε με την εμφάνιση της φωτογραφίας, όπως και τόσα άλλα πράγματα που με την εμφάνισή τους γέμισαν με αισιοδοξία τον κόσμο, αλλά κατέληξαν τελικά βραχνάς.

Για να μην το τραβήξουμε ακόμη πιο πολύ και γράψουμε πως μάλλον τον έβλαψε τον κόσμο η φωτογραφία. Αφού όταν είναι δραματική, εξοικειώνει και κάνει κάτι σχεδόν φυσιολογικό τον πόνο των άλλων ανθρώπων, ενώ όταν είναι με θέμα ένα ή πολλά ευτυχισμένα πρόσωπα (χάρη στην πολυτέλεια που απολαμβάνουν), προκειμένου ο καθένας να γίνει με τον ίδιο τρόπο ευτυχής, θα θεωρήσει τη δυστυχία των άλλων ανθρώπων προϋπόθεση για τη δική του ευτυχία, αν δεν την προκαλέσει κιόλας. Φτάσαμε, δηλαδή, προκειμένου να φυλάει ο καθένας μέσα σ΄ ένα συρτάρι τις μαρτυρίες της προσωπικής του ευτυχίας (κάτι εντελώς πεθαμένο), να υποθηκεύει σε μιαν αβεβαιότητα την κατάσταση της ανθρωπότητας.

Το ίδιο ακριβώς όπως με ένα άλλο περιώνυμο (ρητό να το πει κανείς;) «τα αγαθά της αποταμίευσης» που μάλιστα ο εθισμός στις δηλητηριώδεις του παρενέργειες γίνεται από τα μαθητικά χρόνια, καθώς κυριαρχεί ως θέμα που δίνεται για τις «εκθέσεις» που γράφονται στο σχολείο. Τι είδους «αγαθό» μπορεί να συνιστά, αφού οτιδήποτε αποταμιεύεις ως κάτι που δεν το χρειάζεσαι, το στερείται ως κάτι που το έχει απόλυτη ανάγκη ο άλλος; Κανείς όμως δεν τολμά να προσβάλει την έννοια της αποταμίευσης, έστω κι αν έχει αποδειχθεί μια σκέτη συμφορά, έστω κι αν η κρίση που έχει δημιουργηθεί, αν δεν οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αποταμίευση, την απέδειξε ως «αγαθό» κάτι σαθρό, επισφαλές, εντελώς φανταστικό. Μοιραία συνέπεια αφού όταν υιοθετείς (πόσω μάλλον οργανώνεις τη ζωή σου με βάση αυτήν) την έννοια της αποταμίευσης καταστρέφεσαι και νεκρώνεσαι κοινωνικά. Καθώς ανεδαφικά, παράλογα ή μάλλον παράφρονα, πιστεύεις πως μπορείς να διασωθείς ως πρόσωπο ενώ σ΄ αφήνει αδιάφορο το σύνολο που βουλιάζει.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».