Επιφυλλίδα

Η αρρώστια του «εγώ»
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

Δεν είναι ντροπή. Αντίθετα είναι πολύ ωραίο να μιλάει κανείς για τους ανθρώπους που αγαπάει, ή για τους ανθρώπους που έχει χάσει, για τις αναμνήσεις ή τα σχέδιά του. Έστω κι αν είναι ογδόντα ή ενενήντα χρόνων. Θα προσθέταμε, μάλιστα, πως όσο μεγαλύτερος είναι κανείς σε ηλικία τόσο συναρπαστικότερο γίνεται να μιλάει για πράγματα που όταν συμβούν, ο ίδιος θα απουσιάζει. «Εκπαιδεύεται» κανείς για να πεθάνει και πεθαίνει πολύ πιο ανώδυνα (δεν λέμε ευχάριστα) όταν φροντίζει για το μέλλον που, εκ των πραγμάτων, θα στερηθεί, σαν να πρόκειται να απολαύσει ο ίδιος τα επιτεύγματά του. Τα πράγματα μπερδεύονται ή μάλλον γίνονται κακόγουστα και επικίνδυνα όταν αρχίζει να μιλάει κάποιος για τον εαυτό του και το «έργο» του. Έστω κι αν καλείται να το πράξει, πόσω μάλλον όταν χωρίς να του ζητηθεί, σπεύδει να υπογραμμίσει τη σπουδαιότητά του.

Όπως είναι παγκοίνως γνωστό, τα δελτία Τύπου που συνοδεύουν τα βιβλία, τα συντάσσουν οι ίδιοι οι συγγραφείς τους. Σε ένα αντίστοιχο «δελτίο» διαβάζουμε για μια μάλλον συγκεντρωτική έκδοση ποιημάτων, για τον δημιουργό τους: «Μέσα από το σύνολο του έργου του καταγράφεται η πολυσήμαντη ζωή του. Μια ζωή αφοσίωσης και φυγής, ιδεαλισμού και ρεαλισμού». Πώς αποφασίζει κανείς να χαρακτηρίσει «πολυσήμαντη» τη ζωή του, όταν με την απειλή περιστρόφου ουδείς στον κόσμο (εκτός από τους φίλους του) θα ήταν σε θέση να αναφέρει έστω και έναν τίτλο ποιητικού του βιβλίου; Και αν την άγνοια αυτή τη χρεώνονται οι άλλοι, πώς χαρακτηρίζεις ο ίδιος «πολυσήμαντη» τη ζωή σου, αφού αν υπήρξε κάτι αντίστοιχο ήταν για σένα και τους οικείους σου, καθώς αποδεδειγμένα δεν θα συναντήσει κανείς ως πολυσήμαντη τη ζωή σου μέσα στη ζωή των άλλων ανθρώπων. Όπως είναι αδύνατον να πιστέψει κανείς πως ο Σαίξπηρ, ο Τόμας Μαν, ο Μπονιουέλ ή η Γκρέτα Γκάρμπο θα μιλούσαν στους φίλους τους για τον εαυτό τους και το έργο τους, σημαίνει πως ο καλύτερος τρόπος να κρύψεις την πραγματικότητα, είναι να μιλάς ανερυθρίαστα για τον εαυτό σου και το έργο σου καθώς χρεώνεις αποκλειστικά τους άλλους για την άγνοιά τους αυτή.

Tο χειρότερο όμως είναι πως όταν μιλάς με έπαρση για τον εαυτό σου, αργά ή γρήγορα, άμεσα ή έμμεσα θα κατηγορήσεις και θα συκοφαντήσεις τους άλλους που κάνουν την ίδια με σένα δουλειά. Ενώ, αίφνης, ένας πανεπιστημιακός μπορεί να μιλάει για τον εαυτό του, είναι αδιανόητο να κάνει το ίδιο ένας καλλιτέχνης, ένας ποιητής. Ο πανεπιστημιακός είναι ένας άνθρωπος με απόψεις, με γνώμες, με κρίσεις, δεν χρεώνεται την κατάσταση της ανθρωπότητας. Το πολύ πολύ να τον εγκαλέσεις γιατί δεν εκπαιδεύει σωστά τους φοιτητές και τους σπουδαστές του. Για να μιλάει όμως με έπαρση ένας καλλιτέχνης για τον εαυτό του και το έργο του, σημαίνει πως αναγνωρίζει την κατάσταση του κόσμου, γενικότερα, τουλάχιστον υποφερτή. Έτσι καθώς είναι ο ίδιος ο καλλιτέχνης που μετέβαλε την κατάσταση αυτή, αφού έχει αυτοβούλως φορτωθεί την έκφρασή της. Μια έκφραση όμως που δεν αλλάζει τα πράγματα και τα αφήνει στην οικτρή κατάσταση που τα παρέλαβε, μόνον αίσθημα συντριβής, αντί για έπαρση, μπορεί να δημιουργεί.

Βέβαια θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να βεβαιώσεις πως έχει συμβεί κάτι ανάλογο με την έκφραση, πως έχει δηλαδή μεταβάλλει τα πράγματα, ακόμη κι αν άκουγες το σύνολο των καλλιτεχνών να λογοδοτεί για την πνευματική ή κοινωνική κατάσταση του κόσμου. Πόσω μάλλον όταν ακούς έναν καλλιτέχνη να μιλάει για το έργο του. Δεν υπάρχει επικινδυνοδέστερη αυτοϋποτίμηση από το να υπογραμμίζει κανείς τη σημασία ενός έργου και ενός ονόματος, του δικού του έργου και του δικού του ονόματος. Να τα υπογραμμίζει μέσα σε έναν κόσμο που ακόμα κι αν είχαν εισπραχθεί στο ακέραιο, τα πράγματα για την ανθρωπότητα θα παρέμεναν αμετάβλητα, δηλαδή ανυπόφορα.

Και βέβαια δεν θα μπορούσε ενδεχομένως να συμβαίνει αλλιώς, αφού το όνομα του κάθε ανθρώπου δεν είναι πια στο μυστήριο της βάφτισης που παραπέμπει. Ή μάλλον αν υπήρξε κάτι ανάλογο, κάποια στιγμή, κατέληξε να κυριαρχεί πια ως ένα αστυνομικό τεκμήριο, αν και ο καθένας μας βαυκαλίζεται πως κουβαλάει το όνομα αυτό ως προίκα του, πριν ακόμη γεννηθεί.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη»