Ακμή και πτώση των Μάγια

Στη μέση της ζούγκλας, στο βόρειο τμήμα της Γουατεμάλας, ξεπροβάλλουν γιγαντιαίες πυραμίδες, επικά παλάτια, ανάγλυφα και πεσμένα αγάλματα από ασβεστόλιθο. Τα μεγαλοπρεπή ερείπια ήταν κάποτε μέρος του Τικάλ, πόλης των Μάγια, που δημιούργησαν έναν από τους σπουδαιότερους πολιτισμούς στην Ιστορία.

Στην ακμή της οι κάτοικοι έφταναν τους 100.000. Ήταν μέρος μίας λαμπρής αυτοκρατορίας με πληθυσμό αρκετά εκατομμύρια, κυρίως αγρότες, με πανίσχυρους βασιλιάδες και επιβλητικούς ναούς αφιερωμένους στους θεούς τους. Ο πολιτισμός των Μάγια ανθούσε σε μία σειρά από βασίλεια που απλώνονταν σε όλη την Κεντρική Αμερική.

Λίγοι αιώνες. Χρειάστηκαν μόνο λίγοι αιώνες για να εξαφανιστεί από προσώπου γης ο λαός των Μάγια. Η αυτοκρατορία τους διαλύθηκε και το μόνο που απομένει είναι τα σιωπηλά ερείπια στη ζούγκλα. Οι ερευνητές θεωρούν πως η κατάρρευση του πολιτισμού τους είναι ένα τρανό παράδειγμα του τι μπορεί να προκαλέσει η άγνοια και η ανθρώπινη υπεροψία. Και βρίσκουν ανησυχητικές αντιστοιχίες με τη σημερινή εποχή.

Οι Μάγια εξαφανίστηκαν χωρίς να αφήσουν πίσω τους εξηγήσεις για τη μοίρα τους. Αναζητώντας τα αίτια της παρακμής τους δεκαετίες τώρα, οι επιστήμονες βρίσκουν σιγά σιγά τις αποδείξεις και αποδίδουν τη διάλυσή τους στην πληθυσμική έκρηξη, την οικολογική καταστροφή και την αδυναμία των ηγετών τους να λάβουν τις σωστές αποφάσεις. «Υπάρχουν πολλοί παραλληλισμοί με το σήμερα», λέει στην εφημερίδα «Guardian» ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ, εξελικτικός βιολόγος. «Όλες αυτές οι πανίσχυρες αυτοκρατορίες πίστευαν ότι ήταν μοναδικές και άτρωτες μέχρι τη στιγμή της κατάρρευσης. Έτσι και οι Μάγια βρίσκονταν στην κορυφή όταν όλα άρχισαν να πηγαίνουν στραβά».

Αντιστοιχίες με το σήμερα. Την ώρα που η χρηματοπιστωτική κρίση εξαπλώνεται και οι πάγοι λειώνουν, επιστήμονες και ακαδημαϊκοί εξετάζουν τις αντιστοιχίες των δύο εποχών.

Σύμφωνα με τον Ντάιαμοντ, οι Μάγια δημιούργησαν μία προηγμένη αυτοκρατορία αλλά προκάλεσαν μόνοι τους την καταστροφή της. Ο πληθυσμός αυξήθηκε πολύ πέρα από τα όρια που μπορούσαν να συντηρήσουν οι φυσικοί πόροι. Οι πολιτικοί δεν μπόρεσαν να αντεπεξέλθουν στα αυξανόμενα οικονομικά προβλήματα και το σύστημα κατέρρευσε. Δεν χρειαζόταν καν ένας κατακλυσμός ή μία πανούκλα, όπως πίστευαν παλιότερα οι ερευνητές. Η περιβαλλοντική και οικονομική κρίση σιγόβραζε επί δεκαετίες και οι ηγέτες τους απλώς δεν μπορούσαν να δουν τα σημάδια.

Ξεκάθαρη σχέση. «Η εκρηκτική αύ ξηση του πληθυσμού, ο πλούτος, η υπερκατανάλωση των φυσικών πόρων και η παραγωγή αποβλήτων προκαλούν πάντα σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και το φέρνουν στα όριά του. Γι΄ αυτό η παρακμή σπουδαίων πολιτισμών συμβαίνει συνήθως στο απόγειο της δόξας τους», λέει ο Ντάιαμοντ. «Η σχέση ανάμεσα στα περιβαλλοντικά, τα οικονομικά και τα πολιτικά προβλήματα είναι ξεκάθαρη».

Οι βασιλιάδες των Μάγια δεν μπορούσαν να δουν καθαρά ούτε να λύσουν τα προβλήματα που προκάλεσε η επιβάρυνση του περιβάλλοντος. «Άλλωστε αυτοί που προκαλούν την κρίση δεν είναι αυτοί που μπορούν να λύσουν το πρόβλημα», λέει ο Μαρτσέλο Κανούτο, ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ. Η διάρκεια των πολιτισμών. Σήμερα, έκθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης λέει ότι η αποψίλωση των δασών στοιχίζει δύο με πέντε τρισ. δολάρια τον χρόνο σε απώλεια φυσικού κεφαλαίου. Ο πληθυσμός της Γης υπολογίζεται πως το 2050 θα φτάσει τα 9,2 δισ. και μετά θα αρχίσει να μειώνεται.

«Κανείς πολιτισμός δεν κρατά για πάντα. Οι περισσότεροι ανθούν για 200 με 600 χρόνια», λέει ο Μάικλ Κόου, που θεωρείται ειδικός στην κατάρρευση των πολιτισμών. «Ο σημερινός δυτικός πολιτισμός άρχισε με την Αναγέννηση, δηλαδή πλησιάζουμε τα 600 χρόνια. Η διαφορά σήμερα είναι ότι μπορούμε χάρη στην επιστήμη να επιλέξουμε να διορθώσουμε την κατάσταση προτού χειροτερέψει».

Σε 150 χρόνια η κορύφωση και η παρακμή

ΟΙ ΠΡΩΤΟΙ ΟΙΚΙΣΜΟΙ των Μάγια χρονολογούνται στο 1800 π.Χ. Η κλασική τους περίοδος άρχισε το 250 μ.Χ., ενώ η ακμή και παρακμή τοποθετείται μεταξύ του 750 και του 900 μ.Χ. Στο Τικάλ, οι βασιλιάδες ήταν ταυτόχρονα και αρχιερείς στους μεγαλοπρεπείς ναούς. Αστρονόμοι και μαθηματικοί μελετούσαν τα άστρα και σχεδίαζαν ημερολόγια.

Για να χτίσουν τις πόλεις τους, οι Μάγια βασίζονταν μόνο στη δύναμή τους και στο νερό της βροχής, μια που οι φυσικοί υδάτινοι πόροι ήταν περιορισμένοι. Το 750 μ.Χ. η αυτοκρατορία είχε εκατομμύρια κατοίκους, κυρίως αγρότες. Όλα έδειχναν πως θα διαρκούσε αιώνια. Και τότε άρχισε η καταστροφή. Οι ανασκαφές των αρχαιολόγων δείχνουν πως η οικοδομική δραστηριότητα σταμάτησε απότομα, το ίδιο και η δημιουργία έργων τέχνης και μνημείων. Τα παλάτια φαίνεται πως κάηκαν την ίδια περίοδο.

Και ο πληθυσμός εξαφανίστηκε. Μέσα σε ελάχιστες γενιές, τα εκατομμύρια έγιναν μερικές χιλιάδες. Οι περισσότεροι εγκατέλειψαν τις πόλεις και μετανάστευσαν στα βόρεια. Ελάχιστα παιδιά γεννιούνταν στην παλιά αυτοκρατορία. Όταν πια έφτασαν οι Ισπανοί το 1500, δεν είχε μείνει σχεδόν κανείς Μάγια.

Το οικοσύστημα. Για να εξηγήσουν τη μυστηριώδη εξαφάνιση, κάποιοι επιστήμονες μελετούν την πιθανότητα ασθένειας, εισβολής, αλλαγής των εμπορικών οδών. Όμως οι περισσότεροι συμφωνούν πως ο περιβαλλοντικός παράγοντας ήταν ο καθοριστικός. «Το οικοσύστημα πιέστηκε στα όριά του», λέει ο Μαρτσέλο Κανούτο, ανθρωπολόγος στο Γέιλ. Οι λίμνες έγιναν βούρκος, η ικανότητα του εδάφους να παράγει τροφή εξαντλήθηκε. Οποιαδήποτε χρήση της τεχνολογίας για τη συλλογή και διατήρηση τροφής και νερού δεν στάθηκε αρκετή να εξισώσει την αύξηση του πληθυσμού. Σαν ντόμινο. Η καταστροφή του περιβάλλοντος άρχισε χρόνια πριν από τη διάλυση της αυτοκρατορίας. Κάποια στιγμή ξεπέρασε το κρίσιμο σημείο και από εκεί και πέρα οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες.

«Το σύστημα έπαψε να λειτουργεί σωστά πολύ προτού καταρρεύσει. Οι ηγέτες δεν μπόρεσαν να το δουν έγκαιρα και να αντιδράσουν. Το μόνο που έκαναν ήταν θυσίες στους θεούς. Η αλληλεξάρτηση των βασιλείων οδήγησε στην κατάρρευσή τους με τη μορφή ντόμινο».