«Συνομιλώντας» με τον Κούντερα για την αντίσταση

Έ ντονη είναι η διακειμενικότητα σε σχέση με την Αβάσταχτη Ελαφρότητα του Είναι του Μίλαν Κούντερα. Ο Γιαν είναι το alter ego του Τόμας, του ήρωα του Κούντερα. Όπως εκείνος καταλήγει από χειρουργός σε καθαριστή τζαμιών, έτσι και αυτός μετατίθεται από το πανεπιστήμιο σε ένα… ψωμάδικο. Επιπλέον, αμφότεροι αρνούνται με εξίσου πεισματικό τρόπο να αντισταθούν στο καθεστώς μέσω της συλλογής υπογραφών. Όταν ο Γιαν απορρίπτει αυτή την τακτική ως «ηθική επιδειξιομανία» με στόχο την προβολή των ίδιων των αντιστασιακών, παραφράζει τον ίδιο τον Κούντερα, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει πανομοιότυπα επιχειρήματα σε μία βίαιη ανταλλαγή επιστολών με τον αντιστασιακό συγγραφέα και μετέπειτα πρόεδρο της Τσεχίας Βάτσλαβ Χάβελ, λίγους μήνες μετά τη σοβιετική εισβολή. Προς αποφυγή παρεξηγήσεων, βέβαια, τα δάνεια και οι επιρροές αυτές καταγράφονται λεπτομερώς από τον συγγραφέα στην εισαγωγή του.

Το ζητούμενο για τον αντι-ηρωικό κεντρικό χαρακτήρα του Στόπαρντ δεν είναι το πώς θα αντισταθεί στο καταπιεστικό καθεστώς αλλά το πώς θα συνεχίσει να ζει φυσιολογικά. Δηλώνει προκλητικά πως «ο ηρωισμός προσβάλλει τους νορμάλ ανθρώπους και τους τρομάζει. Μοιάζει με κάποιον προσωπικό καβγά ανάμεσα στους ήρωες με το καθεστώς που γίνεται στο όνομά μας αλλά χωρίς ποτέ να μας ρωτήσουν». Αντί για τον ιδεολόγο νεαρό Γιαν Πάλατς που αυτοπυρπολήθηκε διαμαρτυρόμενος ενάντια στην εισβολή, εδώ ως σύμβολο και φορέας πολιτικοποίησης λειτουργεί μία τοπική ροκ μπάντα με το σουρεάλ όνομα Ρlastic Ρeople of the Universe. Το γεγονός πως οι συναυλίες αυτών των «απολίτικων» μαλλιάδων απαγορεύτηκαν, προσέδωσε αυτόματα πολιτική χροιά στη μουσική τους και συνέτεινε στο να μετατραπούν από μία πρόκληση αισθητικού τύπου σε αντικαθεστωτικό πόλο. Έτσι, ο μέχρι πρότινος σκεπτικιστής Γιάν στρατεύεται μέσα από το ροκ.

Εδώ ο Στόπαρντ θέτει ζητήματα όπως το τι σημαίνει «αντίσταση» και ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην υποπολιτιστική και την καθαρά πολιτική δραστηριότητα κάτω από ένα καταπιεστικό καθεστώς όπως αυτό του Χουσάκ- αλλά γιατί όχι και η ελληνική χούντα. Δεν εξομοιώνει τα πάντα, ούτε καταλήγει σε αφορισμούς σχετικά με τη ματαιότητα της αντίστασης, αλλά υπογραμμίζει πως αυτή μπορεί να αναδυθεί μέσα από έμμεσες και υπόγειες διαδρομές. Όπως και σε προγενέστερα έργα του ( Ακτή της Ουτοπίας ), έτσι και εδώ τα κάθε λογής δόγματα ανατρέπονται τελικά μέσα από καθημερινές καταστάσεις, ενώ απλοί άνθρωποι ριζοσπαστικοποιούνται εξαιτίας της ωμής καταπίεσης, συχνά χωρίς καν να το αντιληφθούν.