Προαγωγοί ιδεών, άρα συναυτουργοί

Ο ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ
ΜΟΝΟ ΤΑ ΤΑΝΚΣ ΚΑΙ ΤΑ ΜΑΚΡΟΝΗΣΙΑ.
ΕΙΝΑΙ Η ΠΡΟΒΟΛΗ Ή Η ΣΥΝΔΡΟΜΗ ΣΤΗΝ
ΠΡΟΒΟΛΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΤΙΚΩΝ ΙΔΕΩΝ. ΕΙΝΑΙ
Η ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ Ή ΚΑΙ ΣΥΜΦΙΛΙΩΣΗ ΜΕ ΤΙΣ
ΙΔΕΕΣ ΑΥΤΕΣ, ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ
ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ-ΦΟΡΕΙΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ, ΟΤΑΝ
ΜΑΛΙΣΤΑ ΠΡΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΑΝ ΓΡΑΦΙΚΑ,
ΑΡΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΙΚΩΣ ΑΚΙΝΔΥΝΑ
Και τότε είναι τεράστιο το μερίδιο (συν)ενοχής εκείνων που πρόθυμα δίνουν βήμα στα πρόσωπα αυτά, εκείνων που τα προβάλλουν, που γίνονται εντέλει προαγωγοί των ολοκληρωτικών ιδεών.

Αυτό ήταν το θέμα μου την προηγούμενη φορά, με αφορμή την αίτηση αποφυλάκισης του δικτάτορα Ιωαννίδη και την απόρριψή της, ο πολιτικοϊδεολογικός αμοραλισμός, αυτός που πρώτα επιτρέπει την προώθηση των προσώπων αυτών και των ιδεών τους, αυτός που μας κάνει έπειτα ανεκτικούς και τέλος δεκτικούς απέναντι σε πρόσωπα, ιδέες, καταστάσεις.

Έτσι, σύμφωνα με μια περσινή έρευνα, μόνο ένας στους τρεις θεωρεί πως η δικτατορία της 21ης Απριλίου υπήρξε επιζήμια για τη χώρα. Ενώ οι μισοί πιστεύουν πως, πλάι στα εξ ορισμού (πάλι καλά!) αρνητικά στοιχεία μιας δικτατορίας,

Η δημοκρατία δεν στερεί την ελευθερία λόγου ούτε καν από τους εχθρούς τής ελευθερίας του λόγου. Αλλά και δεν τους κάνει τον πλασιέ των ιδεών τους

από το συγκεκριμένο καθεστώς υπήρξαν και οφέλη για τη χώρα. Θα είχε ενδιαφέρον να γινόταν κάθε χρόνο μια αντίστοιχη έρευνα και να μετρούσαμε την καθοδική πορεία της συλλογικής μνήμης, που υποβοηθείται από το γενικότερο αναθεωρητικό ρεύμα, και προπάντων από τον πολιτικοϊδεολογικό αμοραλισμό. Εκτός κι αν πρόκειται, ακόμα χειρότερα, για την εξάπλωση αυτού του αμοραλισμού, νέτα σκέτα. Στο μεταξύ μπορούμε να μετρούμε λ.χ. τις ώρες τηλεοπτικής εμφάνισης των εκπροσώπων του δικτατορικού καθεστώτος και κυρίως των κατιόντων συγγενών τους. Και τότε φοβούμαι ότι θα οδηγηθούμε σε αποκαρδιωτικά συμπεράσματα.

Ή μήπως υπερβάλλω, και ένας χαβαλές είναι όλα αυτά, στο μεγάλο πάρκο της χαζοχαρουμενίασης, με πορτιέρηδες π.χ. Θέμους, Λιακόπουλους και Σία; Αμ νόμισμα είναι και ο χαβαλές, που σε αντίδραση εξαργυρώνεται, αν όχι σώνει και καλά στις κάλπες, πάντως στην καθημερινή κοινωνικοπολιτική ζωή.

Θα συνεχίσω όμως με την αρχική μου αφορμή, και με τη δημοκρατία που δεν εκδικείται, λέει, αλλά συγχωρεί, ελεήμων, χριστιανική και μεγάθυμη-ή μήπως ράθυμη, όπως έγραφα, εντέλει αποχαυνωμένη; Το ΄χα σκοπό έτσι κι αλλιώς να συνεχίσω, και ήρθε στο μεταξύ αρωγός ανέλπιστος η αντίδραση που ξεσηκώθηκε με τη βουλγαράκειο ρήση ότι το νόμιμο είναι και ηθικό. Έμοιαζε αυτονόητα αμοραλιστική -νά που ανταμώσαμε το θέμα μας- αυτή η ρήση, νομικίστικη απ΄ τη μια, πολιτικά-τουλάχιστον ή καταρχήν- ανήθικη απ΄ την άλλη, και υπήρξε πλούσια η επιχειρηματολογία που την αντιμετώπισε.

Πόσο δύσκολο είναι άραγε να δούμε από αυτήν ακριβώς την οπτική γωνία και το θέμα της αποφυλάκισης του Ιωαννίδη; Όμως όλη η συζήτηση εδώ, όταν δεν στέκεται αποκλειστικά σε ανθρωπιστικό-χρι- στιανικό επίπεδο, εξαντλείται στο νομικό μέρος. Ωστόσο το θέμα είναι πρωτίστως ηθικό. Κι αν από νομική πλευρά έπρεπε ή μπορούσε να αποφυλακιστεί ο Ιωαννίδης, η ηθική πλευρά μένει μια τρύπα, ένα κενό έτοιμο να μας καταπιεί. Αυτό τότε το κενό αναλαμβάνει να το καλύψει μια ιδεοληπτικού τύπου επίκληση του μεγαλείου της κραταιάς δημοκρατίας που συγχωρεί: νά, σου λέει, άνθρωποι που πέρασαν βασανιστήρια, φυλακές και εξορίες, ο Λεντάκης, ο Καρκαγιάννης, ή ο Μαγκάκης, από παλιά είχαν εκφραστεί υπέρ της αποφυλάκισης των χουντικών.

Συμπαθάτε με, αλλά, με όλο το σεβασμό για όσα έζησαν τα συγκεκριμένα πρόσωπα, θα μπορούσα να επικαλεστώ άλλα τόσα και περισσότερα θύματα της χούντας, που δεν έχουν καθόλου την ίδια άποψη. Δεν είναι όμως εκεί το θέμα, ούτε θα κάνουμε έρευνα να δούμε πόσοι είναι με τη συγνώμη και πόσοι επιμένουν «εκδικητικοί». Η συγνώμη από τα θύματα των βασανιστηρίων, της εξορίας και της φυλακής έχει αλλού την απολύτως κατανοητή και σεβαστή και εντέλει δραματική εξήγησή της. Είναι ένας περίπλοκος μηχανισμός «επιβίωσης», μια βαθιά, επιτακτική ανάγκη του θύματος να καταλάβει, έως και να συμφιλιωθεί, άρα και να συγχωρέσει, γιατί αλλιώς απλούστατα θα συντριβεί κάτω από τον παραλογισμό της βίας, μπορεί κυριολεκτικά να τρελαθεί. Εδώ έχει άλλωστε τις ρίζες του και το γνωστό «σύνδρομο της Στοκχόλμης», μια συναισθηματική σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα στο θύμα και τον θύτη, σε διαφορετικές βέβαια συνθήκες, ένας βαθύτερος ψυχολογικός σύνδεσμος, που φτάνει ώς την ταύτιση.

Έτσι, πέρα από προσωπική στάση και προσωπικές απόψεις, δεν μπορεί να επικεντρώνεται η συζήτηση σε θέματα συγνώμης, εν προκειμένω από τη δημοκρατία. Οπότε επιστρέφουμε στο νομικό. Εδώ είναι το μόνο σημείο όπου έχει αντίκρισμα και ισχύ το αξίωμα ότι η δημοκρατία δεν μετέρχεται τις μεθόδους των αντιπάλων της, ούτε καν απέναντι σ΄ αυτούς: η δημοκρατία δηλαδή παραμένει πάντοτε μέσα στα όρια της νομιμότητας, ακόμα και απέναντι σε όσους κατέλυσαν κάθε έννοια νομιμότητας. Με το νόμο είμαστε λοιπόν, με το δικαιικό σύστημα της συντεταγμένης πολιτείας, πιστοί γενικότερα και στις άλλες αρχές μας. Είμαστε λ.χ. κατά της θανατικής ποινής; είμαστε τότε υποχρεωμένοι να δεχτούμε τη μετατροπή της θανατικής ποινής των πραξικοπηματιών σε ισόβια δεσμά. Υπάρχει νόμος που επιβάλλει σε ορισμένες περιπτώσεις την αποφυλάκισή τους; Οφείλουμε να τον δεχτούμε, ακόμα και αν το νόμιμο δεν είναι πάντοτε ηθικό. Όμως το να επωφεληθούν γενικότερα από ευεργετικές διατάξεις ή περιθώρια ανοχής του νόμου, δεν μπορεί διόλου να είναι μέλημα και καημός δικός μας.

Αντίθετα: αν υπάρχει νόμος, διάταξη, άρθρο, παράγραφος, ανθυποπαράγραφος, κενό του νόμου, για να μην πω και παραθυράκι που να κάνει σύννομη τη διατήρηση της φυλάκισης του κάθε Ιωαννίδη, ποτέ να μην αποφυλακιστεί. Γιατί είναι, ξαναλέω, ηθικό το θέμα, και παρέλκουν, όπως θα έλεγαν εδώ οι νομικοί, οι διάφοροι ανθρωπιστικοί κτλ. λόγοι. Ούτε μπορεί να παραμερίζεται η ουσία από την ένσταση για τα δύο ή και εικοσιδύο μέτρα και σταθμά που μπορεί να εφαρμόζονται σε άλλες περιπτώσεις. Σκέφτομαι αίφνης μια ανάλογη υπόθεση της επικαιρότητας, όπου εικονογραφείται ευκολότερα, χωρίς καθαυτό ιδεολογικές φορτίσεις, το θέμα μας: την υπόθεση της Θάνου με τον αποκλεισμό της από την Ολυμπιάδα του Πεκίνου-διαφορετικά μεγέθη, εννοείται, ίδια ωστόσο άρνηση ενοχής και ίδια προκλητική στάση. Και στην υπόθεση αυτή παρακολουθήσαμε τον πληθωρικό υπερασπιστικό λόγο που βασίστηκε επίσης στα διαφορετικά μέτρα και σταθμά, αποσιωπώντας πλήρως εδώ το θέμα της ενοχής. Και πια από την ανοχή απέναντι στην παραβατικότητα εύκολα βλέπουμε σε πόσο μικρή, απειροελάχιστη απόσταση βρίσκεται, άμεσα συγγενής, η λατρεία της παραβατικότητας, κοινώς το: είμαστε με τον μάγκα (καθότι μάγκες, εννοείται, εμείς οι ίδιοι), ένα θέμα που ειδικά στην περίπτωση της Θάνου και του Κεντέρη μάς έδειξε ξεκάθαρα το πρόσωπό του, το τόσο γνώριμό μας δυστυχώς από την καθημερινή κοινωνική ζωή και συμπεριφορά μας.

Το θέμα όμως είναι τεράστιο: καμιά άλλη φορά.