Παράρτημα σχετικά με την πολεμική αρετή των Ελλήνων

Λίγους μήνες μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, συζητούσα στη Στουτγάρδη, όπου βρισκόμουν για μεταπτυχιακές σπουδές, τις εξελίξεις με έναν Τούρκο συμφοιτητή μου, αριστερό και μάλιστα πολιτικό πρόσφυγα. Συμφωνήσαμε λίγο πολύ στην πολιτική ανάλυση του Κυπριακού, αλλά στάθηκε αδύνατο να τον πείσω για ένα πράγμα: ότι ο τουρκικός στρατός είχε διαπράξει εγκλήματα εναντίον Ελληνοκυπρίων αμάχων. Το επιχείρημά του ήταν εξαιρετικά απλό. Κάθε Τούρκος, είπε, μαθαίνει στο σχολείο ότι έχει χρέος ως στρατιώτης να συμπεριφέρεται ανθρωπιστικά και ιπποτικά προς τους αμάχους και τους αιχμαλώτους.

΄Εμεινα εμβρόντητος. Ο συνομιλητής μου είχε καταφέρει να αποσείσει από την ψυχή του τα εθνικιστικά ιδεολογήματα με τα οποία είχε γαλουχηθεί, είχε γίνει «ανατρεπτικό στοιχείο» για το καθεστώς της πατρίδας του, είχε πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς για να γλιτώσει τη φυλακή και τα βασανιστήρια, αλλά εξακολουθούσε να πιστεύει ακράδαντα ότι, αφού τα τουρκάκια διδάσκονται στο σχολείο ότι πρέπει να σέβονται τους αμάχους και τους ηττημένους, αποκλείονται οι βιαιοπραγίες από τον τουρκικό στρατό, τουλάχιστον έξω από το πεδίο της μάχης! Αυτό το δόγμα είχε ριζώσει μέσα του βαθύτερα από όλα τα άλλα της «εθνικής και ηθικής διαπαιδαγώγησης» και του ήταν αδύνατο να το αποβάλει.

Κοίταξα τότε μέσα στη δική μου ψυχή και διαπίστωσα μουδιασμένα πως κι εγώ δεν τα πήγαινα πολύ καλύτερα. Μπορεί να μην πίστευα πως ο ΄Ελληνας φαντάρος είναι τύπος και υπογραμμός στον πόλεμο, είχα ακούσει άλλωστε κάτι φοβερές ιστορίες από έναν μακρινό θείο μου που πολέμησε στη Μικρασία, είχα ακούσει και τον πατέρα μου, που πολέμησε στο Αλβανικό, να διηγείται ένα εξίσου αποτρόπαιο περιστατικό. Αλλά κάτι η πεποίθηση ότι ιστορικά δεν είμαστε επιθετικό έθνος, κάτι ο συναισθηματισμός του ΄Ελληνα (λες και ο συναισθηματισμός εγγυάται την αποφυγή ακροτήτων!), σίγουρα και οι συγκινητικές διηγήσεις των σχολικών βιβλίων για το ανώτερο ήθος των πολεμικών μας ηρώων, είχα την περίπου βεβαιότητα ότι οι ΄Ελληνες, αν δεν είμαστε φιλάνθρωποι στον πόλεμο, είμαστε πάντως λιγότερο απάνθρωποι από τους περισσότερους άλλους λαούς…

Το πρώτο πράγμα που κάνει η εκπαίδευση, ιδίως σε κράτη πεισματικά αγκιστρωμένα στους εθνικούς μύθους τους, είναι να απαλείψει από την αφήγηση της Ιστορίας όλες τις σκιές που θα μπορούσαν να γεννήσουν στους αυριανούς πολίτες αμφιβολίες για το πόσο ταυτίζονται τα εθνικά δίκαια με βασικές ανθρωπιστικές αξίες. Και τις βαρύτερες από αυτές τις σκιές τις ρίχνουν, συνήθως, πολεμικά γεγονότα. ΄Ετσι, η συμπεριφορά των ενόπλων δυνάμεων του ΄Εθνους στις πολεμικές συρράξεις παρουσιάζεται όχι σαν συνέπεια των όρων του πολέμου, του τρόπου, των μέσων και των συνθηκών διεξαγωγής του, των (πραγματικών) διακυβευμάτων του, αλλά σαν προέκταση και επιπλέον απόδειξη της έμφυτης εθνικής ευγένειας. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1928 η Ακαδημία Αθηνών, σκανδαλισμένη από τα αυτοβιογραφικά διηγήματα του Μυριβήλη που περιέγραφαν ωμότητες του ελληνικού στρατού κατά του άμαχου πληθυσμού στη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, δεν αρνήθηκε απλώς να βραβεύσει αυτό το βιβλίο, αλλά και συνέστησε στον συγγραφέα «να προσέξη και τας ευγενεστέρας απόψεις των πολεμικών αγώνων».

Οι περισσότεροι ΄Ελληνες συγγραφείς, πολεμικοί ανταποκριτές, φωτορεπόρτερ, ιστορικοί δεν χρειάζονταν καν τέτοιες υποδείξεις για να συμμορφωθούν με την εθνική γραμμή, όπως έκανε τελικά και ο ίδιος ο Μυριβήλης. Στις εικόνες και τις περιγραφές του πολέμου, τουλάχιστον για την περίοδο της μεγάλης εθνικής εξόρμησης του 1912- 22, έχουν θέση μόνον οι ηρωισμοί και η μεγαλοψυχία των δικών μας αφενός, οι βαρβαρότητες των εχθρών αφετέρου. Εννοείται ότι το ίδιο έπραξαν και οι άλλες πλευρές. Στο πλαίσιο της περσινής διαμάχης για το βιβλίο Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού, ο γνωστός και μη εξαιρετέος Θέμος Αναστασιάδης διακήρυξε ότι δεν υπάρχει ούτε ένα φωτογραφικό ντοκουμέντο ή επίσημη μαρτυρία που να τεκμηριώνει ότι και οι ΄Ελληνες κάναμε αγριότητες σε βάρος των Τούρκων. Το ίδιο ακριβώς θα υποστήριζε για τους Τούρκους ο συνομιλητής μου του 1974. Θα είχε δει και διαβάσει άπειρα ντοκουμέντα για τα όσα τράβηξαν οι συμπατριώτες του από τους ΄Ελληνες στη Μικρασία, αλλά τίποτα για τις θηριωδίες της τουρκικής πλευράς. Οι δύο αυτές συμμετρικές περιπτώσεις (αν βέβαια ο Θέμος πι

Τάσος Κωστόπουλος

ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΕΘΝΟΚΑΘΑΡΣΗ

Η ΞΕΧΑΣΜΕΝΗ ΠΛΕΥΡΑ ΜΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΟΥΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΞΟΡΜΗΣΗΣ

1912- 1922

ΕΠΙΜ. ΜΑΡΙΑ ΜΑΡΚΟΥΛΑΚΗ ΕΚΔ. ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ, 2007, ΣΕΛ. 319, ΤΙΜΗ: 23 ΕΥΡΩ

στεύει πραγματικά αυτά που γράφει) δείχνουν καθαρά πόσο αποτελεσματική είναι η κρατική εκπαίδευση σε τέτοια ζητήματα και γιατί το εγχειρίδιο της Ρεπούση, έστω με την άγαρμπη πολιτική ορθότητά του, ήταν πράγματι επικίνδυνο. Τα τεκμήρια, λοιπόν, υπάρχουν, για όποιον νοιάζεται να τα αναζητήσει και αντέχει να τα κοιτάξει κατάματα. Τα συγκλονιστικότερα μάλιστα προέρχονται συχνά από τους ίδιους τους φαντάρους και αξιωματικούς, σε επιστολές τους από το μέτωπο, πολεμικά ημερολόγια ή μεταγενέστερες εκμυστηρεύσεις τους. Και, φυσικά, υπάρχουν επίσης διεθνείς εκθέσεις, μαρτυρίες ξένων ανταποκριτών, πολεμοπαθών αμάχων κ.λπ. Ο Τάσος Κωστόπουλος συγκέντρωσε, ταξινόμησε, αξιολόγησε και σχολίασε όλο αυτό το υλικό με την ανασκαφική δεινότητα, τη σχολαστικότητα και την ακριβολογία που διακρίνει την ομάδα του «Ιού» της Ελευθεροτυπίας, της οποίας είναι μέλος. Αν και δεν παραλείπει καθόλου να αναφερθεί στα «κατορθώματα» των άλλων αντιμαχόμενων, εστιάζει κυρίως στις φρικαλεότητες της ελληνικής πλευράς. Και πολύ καλά κάνει, γιατί αυτό είναι που απουσιάζει ή σπανίζει στην ελληνική βιβλιογραφία, με συνέπεια τη διαιωνιζόμενη «ευγενή μας τύφλωση», για να δανειστώ τον όρο που ανέσυρε από κυπριακή εφημερίδα του 1897 και έκανε τίτλο του δικού του βιβλίου ο ιστορικός Γιάννης Γιαννουλόπουλος. Το βιβλίο του Κωστόπουλου (όπως, σε διαφορετικό επίπεδο, και του Γιαννουλόπουλου) είναι μια συμβολή στην εθνική ενηλικίωση- επώδυνη, όπως τα περισσότερα βήματα προς την ωριμότητα, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τη γνώση και διαχείριση της πραγματικότητας.

Εύκολα μπορεί κανείς να διακρίνει στα ντοκουμέντα του Κωστόπουλου τις διαφοροποιήσεις της βίας ανάλογα με τη φύση και την εξέλιξη κάθε πολέμου. Ενώ, για παράδειγμα, ο πρώτος βαλκανικός πόλεμος στόχευε, σύμφωνα με την επίσημη εκδοχή των Βαλκάνιων συμμάχων, στην απελευθέρωση υπόδουλων αδελφών και την εκδίωξη του Οθωμανού δυνάστη από τη Βαλκανική, είχε δηλαδή ένα ιδεολογικό υπόβαθρο που έθετε κάποια όρια (οπωσδήποτε ελαστικά) στη βία, ο δεύτερος βαλκανικός πόλεμος έγινε για τη διανομή εδαφών με πληθυσμούς που είχαν την ίδια πάνω κάτω πολιτισμική ταυτότητα, αλλά διαφορετική ή ρευστή εθνική συνείδηση, γι΄ αυτό ήταν πολύ αγριότερος και είχε, παρά τη σύντομη διάρκειά του, πολύ περισσότερα θύματα. Ενώ στην πρώτη φάση της μικρασιατικής εκστρατείας (1919- 21) η βία που άσκησε ο ελληνικός στρατός ήταν σχετικά ελεγχόμενη, στη δεύτερη φάση, με την προέλαση σε εδάφη κατοικημένα σχεδόν αποκλειστικά από μουσουλμανικούς πληθυσμούς, οι ακρότητες κλιμακώνονταν, και ξέφυγαν από κάθε όριο όταν άρχισε να διαφαίνεται καθαρά η ήττα. Σε όλες τις περιπτώσεις, όμως, ο στόχος και, συνήθως, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: εθνοκάθαρση. Η όποια εθνική ομοιογένεια των σημερινών βαλκανικών κρατών επιτεύχθηκε με ποταμούς αίματος και δακρύων εκατοντάδων χιλιάδων αθώων ανθρώπων από όλες τις πλευρές.

Για ξεχασμένη πλευρά εκείνης της πολεμικής δεκαετίας κάνει λόγο ο υπότιτλος του βιβλίου. Ακριβέστερο θα ήταν να μιλήσουμε για απωθημένη πλευρά. Γιατί τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν τότε- οι πυρπολήσεις πόλεων και χωριών, οι βιασμοί, οι λεηλασίες, οι εκτελέσεις αμάχων και αιχμαλώτων, οι βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών- στοίχειωσαν την ψυχή των πολεμιστών και της πολιτικής ηγεσίας τους με ένα κρυφό αίσθημα ενοχής, που αναδύεται πότε πότε από τα γράμματα και τις άλλες μαρτυρίες τους. Και με τα χρόνια η απώθηση αυτής της ενοχής έγινε μια εθνική νεύρωση, με αποτελέσματα συχνά χειρότερα από τις αιτίες της, όπως όταν αρνούμαστε σήμερα να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη μιας μικρής σλαβομακεδονικής μειονότητας, με νευρικότητα που δημιουργεί την εντύπωση πως έχουμε να κρύψουμε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Κανένα έθνος δεν μπορεί να μάθει να θεωρεί εθνικό ό, τι είναι αληθινό, όπως ήθελε ο ποιητής. Αλλά επειδή τα ψέματα, ακόμα και τα εθνικά ψέματα, έχουν κοντά ποδάρια με τα μέτρα της Ιστορίας, κάθε έθνος πρέπει να βρει τρόπους να συμφιλιώνεται με την αλήθεια, όταν αυτή, αναπόφευκτα, γίνεται κάποια στιγμή υπερβολικά απτή και ηχηρή για να αγνοηθεί.