Απουσιάζουν τα αίτια των συγκρούσεων

Δεν είναι στόχος αυτής της βιβλιοκριτικής να λύσει το αν και το πώς έπρεπε να γίνει η Μικρασιατική Εκστρατεία, ωστόσο τίποτα δεν γεννιέται από το πουθενά. Υπάρχουν μηχανισμοί που προκαλούν ζυμώσεις, κινήματα που τις αναπτύσσουν ή τις αντιστρατεύονται, κοινότητες που ριζώνουν εξυπηρετώντας ανάγκες, διεθνείς εξελίξεις που διευκολύνουν ή ακυρώνουν τα πράγματα, αλυτρωτισμοί, λαοί που αυτονομούνται.

Όλα αυτά ο Μίλτον δεν τα αγνοεί, ίσα ίσα τα εντάσσει στην πλοκή του, αλλά δεν τα συνδυάζει πέρα από τις προφανείς επαφές τους.

Μα! θα πει κάποιος ότι δεν πρόκειται για ιστοριογραφικό έργο, αλλά για ιστορικό αφήγημα ή και μυθιστορηματικό. Σωστά, αλλά και στο βιβλίο αυτό διασώζονται ίχνη του παρελθόντος και διασώζονται με τρόπο άνευρο. Δηλαδή απουσιάζει από τα συστατικά της αφήγησης το βάθος της σύγκρουσης και τα αίτια των συγκρούσεων, είτε πρόκειται για κοινωνικές είτε για πολιτικές είτε για εθνικές είτε για διεθνείς. Η αφήγηση μένει κυρίως στις αφορμές των συγκρούσεων και περισσότερο στα αποτελέσματα που πλήττουν την αρχική και άψογη εικόνα με την οποία παρουσιάζει την κοινότητα των Λεβαντίνων της Σμύρνης. Προφανώς, και ας επαναληφθεί αυτό, το ζητούμενο δεν είναι να γραφτούν για το δυτικό κοινό έργα όπως τα: Στου Χατζηφράγκου (Κ. Πολίτης) και Ματωμένα Χώματα (Δ. Σωτηρίου), ούτε να εμπλακούν οι αναγνώστες στα εσωτερικά της ελληνικής κοινωνίας σε σχέση με τη Μικρά Ασία. Ζητούμενο εδώ είναι να φανεί ότι τα προβλήματα δεν δημιουργήθηκαν μετά τον Σεπτέμβριο του 1922 με το κάψιμο της Σμύρνης, αλλά υπήρχαν και νωρίτερα και ήταν εθνικά, κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά: στην Ελλάδα, στα Βαλκάνια, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στην τουρκική κοινωνία, στην παρουσία των Δυτικών στην Ανατολή, στη Ρωσία, στην κρίση των αυτοκρατοριών, και, και, και…

Όσο για τα πραγματολογικά ζητήματα του τύπου ότι ο πρίγκιπας Ανδρέας δεν ήταν γιος του Κωνσταντίνου Α΄ αλλά αδελφός του ή ότι το «Κιλκίς» δεν ήταν αντιτορπιλικό αλλά θωρηκτό, δεν έχει νόημα να σχολιαστούν, αφού αποτελούν λεπτομέρειες στη ροή του βιβλίου, του οποίου ως βασική εκκρεμότητα ορίζεται η χρήση πηγών προκειμένου να γίνει η διαπραγμάτευση ενός ιστορικού αποτελέσματος, χωρίς εν τω μεταξύ να αναδεικνύονται οι σταθμοί και οι ζυμώσεις που έφτασαν τα πράγματα έως εκεί. Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός στο Μουσείο Μπενάκη