Ελεύθερο άλμα στο κενό

Φέτος στο φεστιβαλικό «Σχολείο» της Πειραιώς το «Κουαρτέτο» (του Χάινερ Μίλερ) το σκηνοθέτησε η Ρενάτε Τζετ στη δόκιμη πλέον μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου
O ευρωπαϊκός Μεσαίωνας ήταν μια μακρά περίοδος όπου, εκτός των άλλων, το ανθρώπινο σώμα είχε απαξιωθεί, δεν ήταν η φυλακή της ψυχής, όπως το έβλεπε ο Πλάτων, ήταν ένα ακάθαρτο αγγείο που εμπόδιζε την ψυχή, αν δεν την ωθούσε, στην αμαρτία. Γι΄ αυτό οι αυτοτιμωρίες στα περίκλειστα μοναστήρια, οι μαστιγώσεις, οι νηστείες, η απλυσιά γι΄ αυτό και η πυρά για τους αμαρτωλούς, όχι, δογματικά, μια τιμωρία αλλά η απελευθέρωση της ψυχής από τον δαίμονα της ηδονής. Ως γνωστόν πολλοί ανέβηκαν στην πυρά αφού είχαν μετανοήσει. Έπρεπε, τώρα που η ψυχή ανένηψε, να βοηθηθεί να πάει στον Θεό, χωρίς να κινδυνεύει να ξαναπέσει στην τυραννία της σάρκας.

Η Αναγέννηση, ανακαλύπτοντας τα αρχαία δράματα, ανακάλυψε και το σωματικό γυμνό κάλλος, την αρμονία, την ισορροπία ανάμεσα στο σώμα και στην ψυχή. Στην αρχαιότητα, ελληνική και λατινική, ένα ωραίο σώμα ήταν το υλικό φακέλωμα μια αγαθής ψυχής. Στον Μεσαίωνα μιλούσαν για διαβολική ομορφιά, αφού το κάλλος ήταν παγίδα και η πηγή του σκανδάλου, ο πειρασμός. Με τον Διαφωτισμό, όπου ο αρχαίος Λόγος των πραγμάτων μεταποιήθηκε σε εργαλείο, μοχλό σκέψης, συχνά ψυχρός μηχανισμός αντίρροπος προς τον ανατέλλοντα τότε συναισθηματισμό του ρομαντισμού. Μέσα σ΄ αυτόν τον κλύδωνα, σ΄ αυτήν τη μέγγενη όπου το συναίσθημα γεννά μεγάλα πάθη και βυθίζεται σε αμφιθυμικές αβύσσους, ο ορθολογισμός, η άρνηση της μεταφυσικής ως επακόλουθο, η τυραννίδα της σκέψης που επιζητεί επιχειρήματα και υλικές προσχώσεις ως αντιστάθμισμα, κατέστησαν το σώμα κυρίαρχο φορέα μιας ηδονιστικής ιδεολογίας. Στην εποχή του Διαφωτισμού ξεφυτρώνει το υβριδικό ηθικό πρόταγμα της επιθυμίας ως κυρίαρχου αιτήματος ζωής.

Οι διανοούμενοι της εποχής, όσοι αφομοίωσαν γρηγορότερα αλλά και συχνά πλέον επιπόλαια την πρόκληση ως μόδα ονομάστηκαν Λιμπερτίνοι, ελευθεριάζοντες, άνευ όρων και ορίων, όπως θα έλεγε και ένας σύγχρονός τους, ο ποιητής Εμπειρίκος. Ο τύπος του λιμπερτίνου και ως κοινωνικού και ως λογοτεχνικού κυριάρχησε για δύο αιώνες τουλάχιστον. Αναφέρω απλώς για να συνεννοηθούμε πως ο Δον Ζουάν του Μολιέρου αλλά και ο Ντον Τζιοβάνι του Μότσαρτ λιμπερτίνοι είναι, θηρευτές των ηδονών, καθορίζοντας την ηθική με κριτήριο απόλυτο την ικανοποίηση των ορέξεων ακόμη και των βίτσιων τους.

Ακραία περίπτωση ο μαρκήσιος Ντε Σαντ και στην εποχή μας ο «Ανηθικολόγος» του Αντρέ Ζιντ.

Ένα από τα αντιπροσωπευτικά έργα του Διαφωτισμού που απεικονίζουν τα ελευθεριάζοντα ήθη είναι «Οι επικίνδυνες σχέσεις» του Λακλό. Το κείμενο του Λακλό είναι ένα ιδιοφυές Άλλοθι. Διότι εξαντλείται σε περιγραφές, προκλήσεις, χυδαιότητες, λαγνείες, σοδομισμούς μέσω της γλώσσας. Ανοίγω παρένθεση εδώ για να σημειώσω πως σήμερα σε μια εποχή όπου θεωρούσαμε πως αφού πέρασε τη σεξουαλική της επανάσταση, απελευθέρωσε τον άνθρωπο από την ηθική σεμνοτυφία του παρελθόντος, νέα παιδιά και ώριμοι ενήλικες εκτονώνονται με λεκτικό κυρίως, γλωσσικό, σεξ μέσω Διαδικτύου, φλερτάρουν με λέξεις, θωπεύονται με λέξεις, συνουσιάζονται με λέξεις και εκπυρώνονται με λέξεις!! Επανέρχομαι στις τολμηρές στρατηγικές επί χάρτου που σχεδιάζουν οι δύο ακόλαστοι πρώην εραστές, Το κείμενο του Λακλό απηχεί το λογοτεχνικό ύφος της εποχής. Περίτεχνες προτάσεις, απόλυτη λογικότητα στους συλλογισμούς, μια αποθέωση, της τρίτης, όπως θέλω να την ονομάζω, σοφιστικής. Αμφιλεγόμενα επιχειρήματα, σοφίσματα αλλαγής ελέγχου, ετεροζητήσεις, μεταφορές, θρίαμβος του υπονοούμενου και βιτριολικό, δαιμόνιο χιούμορ. Στο βάθος απελπισία, πανικός μπροστά στην αναπότρεπτη ροή προς θάνατον, η λεηλασία του χρόνου, η ανάμνηση της ηδονικής κραυγής ως εφιάλτης επιθανάτιου ρόγχου.

Το έργο του Λακλό διασκευάστηκε για το θέατρο από τον Άγγλο θεατρικό συγγραφέα Χάμπτον και παίχτηκε διεθνώς στη σκηνή (και στην Αθήνα) και στον κινηματογράφο με σπουδαία διανομή. Το 1980 ο Γερμανός Χάινερ Μίλερ, μαθητής και διάδοχος του Μπρεχτ (ενός σύγχρονου λιμπερτίνου) διασκεύασε το κείμενο με τον τίτλο «Κουαρτέτο» ενώ στην σκηνή εκτελείται από Ντουέτο! Οι δύο πρώην εραστές, Βαλμόν και Μερτέιγ σε μια αίσθηση χρονικού κενού, σ΄ έναν χώρο χλιδής αλλά χωρίς άλλο κοινωνικό,

Οι δύο ηθοποιοί κατόρθωσαν να μεταφέρουν τις νεκρές πλέον ψυχές τους στο τώρα, να αυτοαναλυθούν και να αντικρύσουν το τέλος των ψευδαισθήσεων

πολιτικό ή ηθικό πρόσημο ανταλλάσσουν προκλήσεις, προσβολές, λαγνείας αναμνήσεις ηδονικής ευτυχίας και συνάμα υπονομεύονται, εκλιπαρούν, αποστασιοποιούνται, κρίνουν με μια ψυχρότητα λαιμητόμου και ένα χιούμορ νυστέρι.

Το έξοχο εύρημα του Μίλερ είναι πως αιφνίδια αλλάζουν ρόλους, υποδύονται τον Άλλον και τους Άλλους δύο που έχουν εμπλέξει στην ερωτική τους ίντριγκα. Σκοπός, νομίζω, αυτού του τρικ είναι να αποκαλυφθεί το συναισθηματικό κενό που καθιστά το σεξ άφυλο και από την άλλη να δηλωθεί η ανάγκη, στους καιρούς μας, να πνιγεί μέσα στο πηγάδι της ερωτικής τεχνικής η προσωπική, τελείως ιδιωτική, απόλαυση και η χαρά του έρωτα.

Τα τέσσερα πρόσωπα του Μίλερ που είναι δύο και θα μπορούσαν να είναι και ένα είναι μαριονέτες, νευρόσπαστα, κυριολεκτικά, που όμως νοσταλγούν την ανθρώπινη φύση που μιμούνται. Άρα εν τέλει το έργο του Μίλερ είναι ένα δοκίμιο πάνω στη θεατρικότητα, όχι το θέατρο, στη ζωή ως μίμηση μιας άλλης χαμένης ζωής. Ως εκ τούτου το κείμενο, η διασκευή του Μίλερ, είναι ένα σχόλιο πάνω στην πολιτική, δηλαδή τον τρόπο που έχουμε οργανώσει τον βίο μας, αφού η πολιτική, όπως την όρισε ο Αριστοτέλης, είναι ο θεσμός που καθιστά την κοινωνία μια ορθολογημένη οργάνωση αμοιβαίας συγκατάθεσης ατόμων να κατακτήσουν τον μόνο σκοπό της κοινωνικότητας, την ευτυχία.


Η ευτυχία είναι ουτοπία

Ο Μίλερ φαίνεται να πιστεύει στο έργο του αυτό τουλάχιστον, πως η ευτυχία είναι ουτοπία και το μόνο που μένει από τη συνάντησή μας με τον Άλλον είναι οι στάχτες μιας στιγμιαίας φωτιάς. Ανάμεσα στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης (που περιέχει ως κίνητρο την επιθυμία) και το ένστικτο της αυτοκαταστροφής πλανάται μια απέραντη θλίψη, μια πλήξη και μια ανεπούλωτη χαίνουσα πληγή. Το «Κουαρτέτο» του Μίλερ είναι ένα έργο περιζήτητο και στον τόπο μας έχει παιχτεί επανειλημμένα και πέρυσι το είδαμε σε μια τεφρή έξοχη παράσταση του Μπομπ Ουίλσον.


Το τέλος των ψευδαισθήσεων

Φέτος στο φεστιβαλικό «Σχολείο» της Πειραιώς το σκηνοθέτησε η Ρενάτε Τζετ στη δόκιμη πλέον μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου (κυκλοφορεί στις εκδόσεις «Άγρα»). Η σκηνοθέτις έβαλε τα δύο πρόσωπα να συνομιλούν στα άκρα ενός μεγάλου διαδρόμου, σε διαφορετικά δωμάτια, μέσα στα οποία παρευρισκόταν το κοινό. Σπάνια συναντήθηκαν. Στο κάθε δωμάτιο το πρόσωπο που μιλούσε στο άλλο δωμάτιο προβαλλόταν με προτζέκτορα στον τοίχο. Οι δύο ηθοποιοί χρησιμοποιούσαν μικρόφωνα και η φωνή τους διαχέονταν στους δύο μεγάλους χώρους. Έτσι θαυμάσια δηλώθηκε και το προσωπείο των λέξεων που υποκαθιστούν τις πράξεις και η μοναξιά και το ανέφικτο της ουσιαστικής συνάντησης.

Οι δύο ηθοποιοί κατόρθωσαν να μεταφέρουν τις νεκρές πλέον ψυχές τους στο τώρα, να αυτοαναλυθούν και να αντικρύσουν σαν «έτοιμοι από καιρό, σαν θαρραλέοι» το τέλος των ψευδαισθήσεων. Η Μπέτυ Αρβανίτη έφτιαξε μια μάσκα και μια κίνηση γεμάτες ειρωνική θλίψη αλλά και χορτάτη αηδία και γλυκιά εγκαρτέρηση. Ο Χρήστος Στέργιογλου που έχει φτάσει πια σε τέλεια κατάκτηση των πλούσιων μέσων του έδωσε στον Βαλμόν και στα άλλα προσωπεία που υποδύθηκε τον πανικό και την παραδοχή του, έτσι ώστε ο κυνισμός του ηχούσε σαν καγχασμός στο κενό.