Σημειώσεις για έναν διαφορετικό άτλαντα τσέπης

Η ξένη λογοτεχνική παραγωγή που εισάγεται μέσω μεταφράσεων στη χώρα μας γίνεται στα μάτια μας όλο και περισσότερο ένα συνονθύλευμα από ονόματα και τίτλους, χωρίς αρχή και τέλος, χωρίς κριτήρια επιλογής, χωρίς εσωτερικά σχήματα από βιβλία που έχουν κάποια σημεία επαφής, κάποιες επιμέρους σχέσεις, κοινούς ή παραπλήσιους προσανατολισμούς ανάμεσα στους εκατοντάδες τόμους που ρίχνονται στην αγορά. Μπορούμε να μιλήσουμε για το τάδε ή το δείνα μυθιστόρημα, είναι όμως αδύνατο να πούμε κάτι για το σύνολο, εκτός αν μας ικανοποιούν οι γνωστές κοινοτοπίες περί πολυφωνίας, ρευστού τοπίου κ.λπ.

Σκέφτομαι ότι θα είχε ενδιαφέρον να συσχετίσουμε την πρόσφατη μεταφρασμένη λογοτεχνία με έναν σύγχρονο γεωπολιτικό χάρτη του κόσμου, δηλαδή με τη σχετική θέση κάθε χώρας ή ευρύτερης περιοχής στο σημερινό παγκόσμιο γεωπολιτικό σύστημα.

Δεν προτείνω, φυσικά, να κάνουμε αβασάνιστες αναγωγές και να αναζητήσουμε άμεσες αντιστοιχίες, μα να δούμε τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της κάθε τοπικής λογοτεχνίας, τουλάχιστον του τμήματός της που φτάνει ώς εμάς, έχοντας κατά νου το γενικότερο προφίλ της αντίστοιχης χώρας στις διεθνείς σχέσεις τα τελευταία χρόνια. Κάτι μου λέει ότι η σύγκριση θα μας αποκαλύψει για το κάθε σκέλος μερικά πράγματα που από μόνα τους δεν είναι τόσο φανερά.

Για παράδειγμα, έχουν γραφτεί και γράφονται πολλά για την αμείωτη, αν όχι αυξανόμενη, συντριπτική ποσοτική υπεροχή της αγγλόγλωσσης λογοτεχνίας στο σύνολο των λογοτεχνικών μεταφράσεων. Αλλά πολύ λιγότερο συχνά επισημαίνεται ότι έχουμε πολλά χρόνια να υποδεχτούμε ένα πραγματικά αξιομνημόνευτο μυθιστόρημα ή έναν πραγματικά σημαντικό νέο συγγραφέα από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Μετά τον θάνατο του Μέιλερ και του Βόνεγκατ, ο Φίλιπ Ροθ είναι (πλάι στον Πωλ ΄Ωστερ και τον πιο αθόρυβο Ντον Ντελίλλο) ο τελευταίος εν ζωή σπουδαίος Αμερικανός συγγραφέας, αν και με σαφή σημάδια κάμψης: το τελευταίο μυθιστόρημά του, νωμοσία κατά της Αμερικής, παρά το εντυπωσιακό «ουχρονικό» εύρημά του (τι θα είχε συμβεί, αν το 1940 είχε εκλεγεί πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών ο φιλοναζιστής υποψήφιος Λίντμπεργκ), παραβιάζει ανοικτές πύλες και με πολιορκητικό κριό μάλλον φθαρμένο. ΄Οσο για τους νέους Αμερικανούς μυθιστοριογράφους που διαβάζουμε, είναι κατά κανόνα μιντιακοί κομήτες με διάρκεια ζωής λίγων χρόνων και ενός ή δύο βιβλίων. Νά κάτι που αξίζει να προστεθεί στον κατάλογο των επιχειρημάτων όσων βλέπουν την αμερικανική αυτοκρατορία να έχει ήδη μπει στον δρόμο της παρακμής!

Η βρετανική λογοτεχνία, πάλι, είναι γνωστό ότι διατηρεί τη λάμψη της χάρη κυρίως στους μετοίκους και τους μιγάδες της γηραιάς Αλβιόνας, με προέλευση οι περισσότεροι από τις πρώην αποικίες και θεματολογία που αντανακλά την καταγωγή τους. Αν εξαιρέσουμε τον εύστροφο και πολύτροπο Τζούλιαν Μπαρνς, ούτε οι υπερεκτιμημένοι ΄Ιαν Μακ Γιούαν και Γκράχαμ Σουίφτ ούτε ο (οπωσδήποτε λιγότερο ελλόγιμος) Τζόναθαν Κόου πλησιάζουν το ύψος ενός Νάιπωλ, ενός Ρούσντι, ενός Ισιγκούρο ή ενός Κουρέισι. Πρόσφατα, πάντως, είδαμε στα ελληνικά ένα πραγματικά ξεχωριστό βιβλίο από «αυτόχθονα» ΄Αγγλο πεζογράφο, και μάλιστα νέο στην ηλικία: το Μαύρος κύκνος του Ντέιβιντ Μίτσελ, ένα δροσερό, ζωηρόχρωμο μυθιστόρημα εφηβείας πάνω σ΄ έναν μουντό καμβά με σκοτεινές ανταύγειες, κοντράστ που δίνει βάθος στη συγκίνησή μας για τη γοητευτική όσο και τραυματισμένη αφέλεια του ιδιόρρυθμου παιδιού-αφηγητή.

Αν το αγγλοσαξονικό μυθιστόρημα, άλλοτε η ναυαρχίδα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, μοιάζει σήμερα γερασμένο, το είδος παρουσιάζει αξιοσημείωτη ανανέωση στη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ισπανία. Στη Γερμανία έχουν κάνει δυναμική εμφάνιση μερικοί νεαροί συγγραφείς που ξεκόβουν από το βαρύγδουπο, δυσκοίλιο, γεμάτο αυτολύπηση ύφος των παλιότερων και δίνουν πιο ευάερες, όχι όμως γι΄ αυτό ελαφρές δημιουργίες. Πλάι στον, άγνωστο ακόμη στην Ελλάδα, Μπένγιαμιν Λέμπερτ ξεχωρίζει ο Ντάνιελ Κέλμαν, που γνωρίσαμε πέρσι με το έξοχο Η μέτρηση του κόσμου και που με τη φετινή έκδοση στα ελληνικά του προηγούμενου μυθιστορήματός του, του Εγώ και ο Καμίνσκι, επιβεβαιώνει την εντύπωσή μας για τη δύναμη του ταλέντου του και την ποιότητα του προβληματισμού του.

Η γαλλική λογοτεχνία, από τη μεριά της, φαίνεται να συνέρχεται από τη λαίλαπα της θεωρητικοληψίας, που την είχε σχεδόν εξαφανίσει από τον παγκόσμιο λογοτεχνικό χάρτη, και να αποκαθιστά σιγά σιγά την επαφή της με τον κόσμο. Μπορεί ο απόλυτος σταρ εδώ να είναι ο Μισέλ Ουελμπέκ (που του αρέσει να σπαταλά το πληθωρικό, όχι όμως αστείρευτο ταλέντο του), αλλά, αν ήταν μόνος του, δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για αλλαγή σκηνικού. Φέτος εκδόθηκαν στα ελληνικά δύο μικρά γαλλικά μυθιστορήματα πολύ διαφορετικά από εκείνα που μας έρχονταν άλλοτε από τη χώρα του Ντεριντά και του ΡομπΓκριγιέ (που και αυτός έβαλε πολύ νερό, ή μάλλον σπέρμα, στο κρασί του με το, επίσης πρόσφατο, Ένα αισθηματικό μυθιστόρημα ): το Ένα βιβλίο για πέταμα του Πωλ Ντεζαλμάν, που μέσα από τη γλυκόπικρη «αυτοβιογραφία» ενός βιβλίου μιλάει για την τύχη των βιβλίων και της ανάγνωσης στο λυκόφως του δυτικού πολιτισμού, και Το κοριτσάκι και το τσιγάρο του Μπενουά Ντυτέρτρ, μια σατιρική ουτοπία που ωθεί στα άκρα (χωρίς να χρειάζεται να σπρώξει και πολύ) τη λογική της πολιτικής ορθότητας. Ούτε στη μία ούτε στην άλλη περίπτωση πρόκειται για υψηλή λογοτεχνία, είναι όμως αξιόλογα δείγματα της στροφής της γαλλικής πεζογραφίας προς το απτό και συγκεκριμένο. Από την Ισπανία, τέλος, όπου η λογοτεχνική άνθηση είναι ίσως πιο θεαματική, η τελευταία σημαντική άφιξη είναι το Ο ζωγράφος των μαχών του χαλκέντερου και πολύπλαγκτου Αρτούρο ΠέρεθΡεβέρτε, ένα θεματικά φιλόδοξο μυθιστόρημα, όπου ο πόλεμος γίνεται ο γεωμετρικός τόπος των αντινομιών του σύγχρονου κόσμου.

Στην απέναντι πλευρά της Ευρώπης το τοπίο εμφανίζεται γκρίζο. Δεν μπορείς να μη μελαγχολήσεις, όταν βλέπεις να μην έρχεται τίποτα καινούργιο και ενδιαφέρον από γλώσσες με μεγάλη λογοτεχνική παράδοση, όπως η πολωνική και η τσεχική, έστω και αν καταλαβαίνεις ότι το Βig Βang του 1989 λειτούργησε μάλλον παραλυτικά παρά απελευθερωτικά στις συνειδήσεις των συγγραφέων του πάλαι ποτέ ανατολικού μπλοκ. Στην Ουγγαρία, ο νομπελίστας ΄Ιμρε Κέρτες είναι σίγουρα ένας πολύ καλός συγγραφέας, αλλά η φωνή του ανήκει σε μια άλλη εποχή, ενώ η θηριώδης Ουράνια αρμονία του Πέτερ Εστερχάζυ είναι ετεροχρονισμένος μοντερνισμός με σχετικά λιγοστό μεδούλι. Για τη Ρωσία είναι δυσκολότερο να σχηματίσουμε γενική εικόνα, γιατί τα πληθυσμιακά μεγέθη είναι πελώρια και τα δίκτυα εκδοτικής επικοινωνίας με τον έξω κόσμο ακόμα ατελή. Ο Βλαντίμιρ Μακάνιν και ο Βίκτορ Πελέβιν είναι οι γνωστότεροι στην Ελλάδα, ίσως και παγκοσμίως, συγγραφείς της μετακομμουνιστικής Ρωσίας. Δεν ξέρω αν είναι και οι καλύτεροι, πάντως μπορεί κανείς να υποθέσει ότι τοποθετούνται, αντίστοιχα, κοντά στα δύο άκρα ενός πολύ πλούσιου φάσματος ανταποκρίσεων στις καινούργιες προκλήσεις του κόσμου τους: λίγο πολύ ντοστογεφσκικός ο Μακάνιν, κάτι ανάμεσα σε ροκ και Νew Αge ο κατά πολύ νεότερος Πελέβιν.

Αν υπάρχουν σοβαρές δικαιολογίες για την απίσχνανση της λογοτεχνίας στην Ανατολική Ευρώπη, τι να πούμε για την Ιταλία, όπου ο πολιτισμικός μπερλουσκονισμός, που προηγήθηκε του πολιτικού και του έστρωσε τον δρόμο, έχει σαρώσει τις τέχνες και τα γράμματα σε μια από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές εστίες τους. Αφήνουμε γρήγορα τη χώρα των χλομών επιγόνων του ΄Ιταλο Καλβίνο (παραφουσκωμένη αξία ο Ταμπούκι!) και πετάμε προς την άλλη, τη βόρεια άκρη της ηπείρου μας.

Εκεί, στη Σκανδιναβία, βλέπουμε να έχει πάρει διαστάσεις και σουσούμια μόδας η αστυνομική λογοτεχνία, με μυθιστορήματα που γνωρίζουν επιτυχία και σε άλλες χώρες (ανάμεσά τους η Ελλάδα). Η σκανδιναβική λογοτεχνία έχει μεγάλη παράδοση κριτικού ρεαλισμού και το αστυνομικό μυθιστόρημα, που, όπως έχουμε πει επανειλημμένα, έχει σήμερα απορροφήσει το μυθιστόρημα κοινωνικής κριτικής, φαίνεται να είναι μια φυσιολογική συνέχεια αυτής της παράδοσης. Μόνο που σχεδόν όλα τα σχετικά βιβλία που μας έρχονται από τη Σκανδιναβία είναι μέτρια λογοτεχνία και, πράγμα ενοχλητικότερο, διαπνέονται από έναν πολιτικά ορθό κομφορμισμό: δείχνουν ένα κάπως πατερναλιστικό ενδιαφέρον για τις προφανέστερα αδύναμες ομάδες του πληθυσμού, όπως τα παιδιά και οι μετανάστες, αλλά αποφεύγουν μια βαθύτερη κριτική αυτών των κοινωνιών. Ένα μυθιστόρημα του είδους που ξεφεύγει από την πεπατημένη και κινείται σε πολύ ψηλότερα ποιοτικά επίπεδα είναι Το αραιό δίχτυ του Σουηδού Χόκαν Νέσσερ. Ένα άλλο, επίσης από τη Σουηδία, δεν είναι αστυνομικό, είναι όμως και αυτό πολύ καλή λογοτεχνία: Ο άγγελος και το τέρας του ΚαρλΓιόχαν Βαλγκρέν. Στο μεταξύ, περιμένουμε να μεταφραστεί στα ελληνικά ένα εξαιρετικό και πραγματικά ανορθόδοξο μυθιστόρημα, που έκανε αίσθηση και πέρα από τα όρια της Σκανδιναβίας: Η εξαίρεση, του νεαρού Δανού Κρίστιαν Γιούνγκερσεν.

Κλείνουμε, έτσι, την περιήγηση στη σύγχρονη λογοτεχνία της γηραιάς ηπείρου, αφήνοντας μια εκκρεμότητα: τη δική μας γειτονιά, τα Βαλκάνια. Σ΄ αυτή θα καταλήξουμε το ερχόμενο Σάββατο, αφού πεταχτούμε και στις άλλες ηπείρους, εκεί όπου, όπως φαίνεται να λέει ο Πωλ Ντεζαλμάν στο τέλος του βιβλίου του που προαναφέραμε, βρίσκεται το μέλλον της ανάγνωσης, τουλάχιστον ως πράξης ουσιαστικής παρέμβασης στην προσωπική ζωή και την πορεία των κοινωνιών.