Επιφυλλίδα

Το σώμα και οι «εξαίσιες αγωνίες»

«Έζησα τη μοίρα του θύματος. Έτσι είδα από κοντά το μούτρο του βασανιστή. Ήταν σε χειρότερη κατάσταση από το ματωμένο, πελιδνό δικό μου πρόσωπο. Εκείνου είχε μια σύσπαση καθόλου ανθρώπινη. Η υπερδιέγερση του έδινε- χωρίς υπερβολήμια έκφραση σαν εκείνες που έχουν οι κινέζικες μάσκες. Δεν είναι εύκολο πράγμα να βασανίζεις. Χρειάζεται εσωτερική συνοχή». Γ . Μαγκάκης, γράμμα από τη φυλακή για τους Ευρωπαίους.

Πώς γίνεται κάποιος βασανιστής; Όχι ο περιστασιακός βασανιστής του Αστυνομικού Τμήματος Ομονοίας που φύεται στο εύφορο έδαφος της σχεδόν κεκτημένης ατιμωρησίας. Ο συστηματικός βασανιστής, η μηχανή του πόνου, το ανθρώπινο εργαλείο βασανισμού, αυτός πώς δημιουργείται; Πολύ διαφωτιστική για το θέμα μια παλαιότερη έρευνα της Μ. Φατούρου (Ο βασανιστής ως όργανο της κρατικής εξουσίας). Μέσα από εκτενείς συνεντεύξεις των βασανιστών του ΕΑΤ- ΕΣΑ καταδεικνύεται πως ο βασανιστής κατασκευάζεται, δεν γεννιέται. Εφιαλτικό το συμπέρασμα, διαλύει τη διαδεδομένη και βολική άποψη πως μόνο κάποιοι διεστραμμένοι μπορούν να γίνουν βασανιστές. Όλοι είμαστε ικανοί να γίνουμε βασανιστές. Το απέδειξαν επίσης τα πειράματα του Μilgram, που εξέτασαν πόσο μακριά μπορεί να προχωρήσει όποιος διατάσσεται να προκαλέσει αυξανόμενο πόνο με ηλεκτροσόκ και παρακολουθεί την οδύνη του θύματός του. Τα δύο τρίτα των συμμετεχόντων στο πείραμα επέδειξαν ισχυρότατη βούληση να οδηγήσουν στα άκρα την εκτέλεση διαταγών, γεγονός που απορρίπτει εξηγήσεις βασισμένες στον δήθεν σαδιστικό χαρακτήρα τους.

Υπάρχουν λοιπόν συγκεκριμένες συνθήκες που οπλίζουν το χέρι του βασανιστή. Το Αμπού Γκράιμπ, οι φυλακές της Ρωσίας, του Πακιστάν, της Σαουδικής Αραβίας φιλοξενούν βασανιστήρια όχι επειδή οι εκεί δεσμοφύλακες και ανακριτές έχουν τον σαδισμό εγγεγραμμένο στον γενετικό τους κώδικα. Το σώμα του βασανιζόμενου υφίσταται «τις πιο εξαίσιες αγωνίες» (Οlyffe, 1731) για να επιβεβαιωθεί η άνευ ορίων κρατική εξουσία. Αυτή έχει προετοιμάσει και ενεργοποιήσει τον βασανιστή. Παράλληλα, έχει δημιουργηθεί ένα γενικευμένο καθεστώς ανοχής των βασανιστηρίων στο όνομα της ασφάλειας, με τη συναίνεση μεγάλου μέρους της κοινής γνώμης. Η επιβολή μιας ιδιότυπης πλανητικής «έκτακτης ανάγκης» οδηγεί στη χρήση έκτακτων μέτρων. Καθόλου

Πώς δημιουργείται ο συστηματικός βασανιστής, η μηχανή του πόνου, το ανθρώπινο εργαλείο βασανισμού;

τυχαία, χρησιμοποιείται το διαδεδομένο σενάριο του «τικ-τακ της βόμβας» για να νομιμοποιηθούν τα βασανιστήρια ως δήθεν μέσο αποτροπής τρομοκρατικών ενεργειών. Στο Ισραήλ η νομιμοποίηση έχει ήδη γίνει πραγματικότητα. Παρά το γενικότερο πλαίσιο όμως, η άσκηση βίας δεν χάνει ποτέ τα ατομικά της γνωρίσματα, όσο ο βασανιστής θα βρίσκεται αντιμέτωπος με το θύμα του πίσω από κλειστές πόρτες: «Το καλύτερο ήταν όταν ανακάλυπτες ότι μπορούσες να κάνεις πράγματα που δεν είχες ποτέ διανοηθεί ότι μπορούσες να κάνεις. Το χειρότερο όταν ανακάλυπτες ότι έκανες πράγματα που ποτέ δεν είχες διανοηθεί ότι θα έκανες» (παρασημοφορημένος βετεράνος του Βιετνάμ με συμμετοχή σε πράξεις ωμής βίας).

Ο Κωστής Παπαϊωάννου είναι πρόεδρος της Εθνικής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου