Συνέντευξη

«Μη σας πω ότι γνώρισα και τον Καραϊσκάκη…»

Ένα εικαστικό αφιέρωμα στον κορυφαίο Έλληνα ζωγράφο Γιάννη Μόραλη ετοίμασε το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Άνδρου για το καλοκαίρι. Ο Μόραλης δεν θα παραβρεθεί. «Θα σας σκέφτομαι όμως» λέει στα «ΝΕΑ»
O Γιάννης Μόραλης, ο πιο ελληνικός από τους ζωγράφους του ΄30, ο κλασικός του ελληνικού μοντερνισμού, που έχει δύο όπλα στη ζωή: το χιούμορ και την ευγένεια, συνεργάσθηκε πρόθυμα στην ανθολόγηση του έργου του – καλύπτει επτά δεκαετίες- για τις ανάγκες της αναδρομικής έκθεσης που ετοίμασε το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Άνδρου- Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Στόχος τού επιμελητή και διευθυντή του Μουσείου Κυριάκου Κουτσομάλλη είναι να προτείνει μια νέα προσέγγιση στο έργο της ζωής του. Όταν τον κάλεσαν να παραστεί στα εγκαίνια αυτής της έκθεσης επικαλέσθηκε τα χρόνια του – είναι γεννημένος το 1916. «Τώρα πια στις κινήσεις μου δυσκολεύομαι πολύ. Όταν έγινε στη Σύρο μια αναδρομική έκθεση πριν από τέσσερα- πέντε χρόνια, που ήμουν πολύ καλύτερα από ό,τι είμαι τώρα, δεν πήγα. Τους είπα, λοιπόν: Δεν πειράζει θα σας σκέπτομαι. Είμαι σίγουρος ότι θα είναι μια πολύ καλή έκθεση. Μου λένε: “Να σας πάρουμε, να σας φέρουμε με το ελικόπτερο”. Μα δεν είναι το ελικόπτερο» είπε στα «ΝΕΑ» που τον συνάντησαν στην Αίγινα.

Από το τέλος Μαΐου ο Γιάννης Μόραλης εγκαθίσταται στο σπίτι του που έχει θέα στον Σαρωνικό, όπου έχει και το εργαστήριό του, όπως κάνει ανελλιπώς τα τελευταία 30 τόσα καλοκαίρια. Απολαμβάνει δε τον καφέ του στο ίδιο πάντα στέκι, το «Αιάκειον» της Αίγινας, μαζί μ΄ ένα αρωματικό αμυγδαλωτό. Ο Μόραλης δεν δίνει συνεντεύξεις. Του αρέσει όμως να μιλάει κι έχει και καταπληκτική μνήμη. «Εγώ μπορώ να σου πω και για τον Καραϊσκάκη- τον γνώρισα κι αυτόν» λέει γελώντας. «Το χιούμορ θεραπεύει», παρατηρεί. «Κάνει και καλό στη χώνεψη».

Στην έκθεση της Άνδρου, επισημαίνει στην κουβέντα μας, υπάρχουν έργα που θα παρουσιασθούν για πρώτη φορά στο κοινό, όπως είναι το μεγάλο «Ερωτικό τρίπτυχο» που βρίσκεται στις Συλλογές της Εθνικής Τράπεζας. Επίσης, έργα από τη μεγάλη δωρεά που έκανε πριν από χρόνια στην Εθνική Πινακοθήκη (28 πίνακες και 80 σχέδια), αλλά και έργα που είναι σκορπισμένα σε ιδιωτικές συλλογές και εντοπίσθηκαν με τη συνεργασία της Γκαλερί Ζουμπουλάκη γι΄ αυτή την τελευταία αναδρομική, που φθάνει έως τα πιο πρόσφατα έργα του, γλυπτά

Έργο του Μόραλη είναι το μεγαλύτερο της σύγχρονης Αθήνας, μια αφαιρετική παράσταση στον τοίχο του ξενοδοχείου «Χίλτον», ύψους 38 μ. Δικά του έργα βρίσκονται αναρτημένα στο Μέγαρο Μαξίμου. Δικές του εικόνες κόσμησαν τα εξώφυλλα δίσκων του Χατζιδάκι και του Θεοδωράκη, στις σελίδες των ποιημάτων του Σεφέρη και του Ελύτη

και ζωγραφικά του 2002-05.

Υπάρχουν και κάποια έργα τα οποία εντοπίσθηκαν πρόσφατα και ο ίδιος εκτιμά ιδιαιτέρως, καθώς του θυμίζουν πολλά από την πολυκύμαντη ζωή του. Ίσως να είναι σήμερα ο μόνος Έλληνας που είδε τον Ντούτσε όταν ήταν υπότροφος στη Ρώμη και την «Γκερνίκα» του Πικάσο με φρέσκες ακόμα τις μπογιές να εκτίθεται το 1937 στο περίπτερο της δημοκρατικής Ισπανίας, στο Παρίσι. «Ήταν τόσο ωραίο και τόσο απλό, που δεν θυμάμαι πια πώς ήταν. Μόνο τις σκάλες που ανέβηκα επάνω θυμάμαι κι εκεί δεξιά ήταν η “Γκερνίκα”. Ήμασταν τυχεροί. Ζήσαμε την Ιστορία. Είναι πράγματα που τα έχει γράψει το κομπιούτερ μέσα μας και δεν σβήνουν ποτέ» λέει.

ΙΝFΟ

«Ι. Μόραλης: Μια ανίχνευση» στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης ΆνδρουΊδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή. Διάρκεια: 28 Ιουνίου έως 28 Σεπτεμβρίου.

Επτά δεκαετίες αφαίρεσης

Η αναδρομή στο έργο του Γιάννη Μόραλη, στην έκθεση, αρχίζει λίγο μετά το 1930. Με έργα στα οποία πρωταγωνιστεί η ανθρώπινη μορφή, ιδιαίτερα το πορτρέτο και η γυναίκα. Κατόπιν η ανθρώπινη μορφή σχηματοποιείται. Γίνεται χρωματικά και σχεδιαστικά λιτή, αφαιρετική, γεωμετρική, πιο εγκεφαλική, πάντοτε όμως μνημειώδης, αρμονική. Αυστηρά γεωμετρικά σχέδια, ελάχιστα σοβαρά χρώματα, συνθέσεις όπου εναλλάσσονται το θετικό και το αρνητικό σε αξεδιάλυτο σύνολο, χαρακτηρίζουν τα έργα των δυό τελευταίων δεκαετιών και τα πρωτότυπα δισδιάσπαστα ατσάλινα γλυπτά του, που κινούνται πλέον στην πνευματική σφαίρα.


«Πώς τα καταφέρναμε τότε; Ήμασταν νέοι»

Ο Γιάννης Μόραλης θυμάται ακόμα- και έχει καταθέσει λεπτομέρειες σε μαγνητοταινία- την ιστορία κάποιων άγνωστων έργων του, τα οποία θα κυκλοφορήσουν σε ειδική έκδοση. Παράδειγμα, το πορτρέτο του σουρεαλιστή ζωγράφου Θεοδόση Χριστοδούλου που είναι ζωγραφισμένο προπολεμικά σ΄ ένα καφέ, όταν ο Μόραλης σπούδαζε με υποτροφία της Ακαδημίας Αθηνών στο Παρίσι. «Βρε Θεοδόση, σαν τη δύση (του ήλιου) είσαι, του έλεγα και του ζήτησα να ποζάρει. Να ξέρεις. Το μέτωπο είναι κιτρινωπό, στο μάγουλο ροδίζεις και μετά, πιο κάτω, στα γένια είσαι πράσινος. Εκείνος σε αντάλλαγμα ζήτησε να ζωγραφίσει το πόδι μου. Κι όταν ο πατέρας του είδε το έργο να εκτίθεται στην Αθήνα έγινε έξαλλος που έκανα άσχημο τον γιο του».

Μετέφερε το πορτρέτο στην Ελλάδα όταν παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου έγινε επιστράτευση στο Παρίσι κι έπρεπε να φύγει άρον άρον. «Το έφερα τυλιγμένο σε ρολό μαζί με άλλα λίγα έργα, μαζί με δύο βαλίτσες στο χέρι. Τα άλλα απ΄ τα ρούχα μου όλα έμειναν πίσω. Ταξί δεν υπήρχε, ούτε αχθοφόρος… Πώς τα καταφέρναμε τότε; Ήμασταν νέοι».

Κι επειδή το ένα… έργο φέρνει το άλλο, στην Άνδρο θα εκτεθεί για πρώτη φορά κι ένα ακόμα άγνωστο πορτρέτο, του 1940. Ένας αξιωματικός. «Επιστρέφοντας από το Παρίσι πήγα στην πατρίδα μου, την Άρτα, φαντάρος. Το ραδιόφωνο μετέδιδε τα βραβεία που έδωσαν στην πανελλήνια έκθεση. Χάλκινο μετάλλιο στην αφεντιά μου και στον Γιάννη Παππά στη γλυπτική. Μεγάλη τιμή. Με φωνάζει ο διοικητής μέσα, ο οποίος ήταν και καλός άνθρωπος. [Πέρασα καλά στον στρατό γιατί έκανα τον βλάκα…] Του φάνηκε λίγο περίεργο που πήρα μετάλλιο. “Ζωγράφος είσαι;” Μάλιστα, κ. Διοικητά. “Να με ζωγραφίσεις κι εμένα και τη γυναίκα μου”. Του λέω: Μα, δεν έχω υλικά. Μου δίνει άδεια δέκα μέρες να πάω στην Αθήνα, να πάρω υλικά, είδα και την πανελλήνια έκθεση με το βραβευμένο έργο. Αυτό λοιπόν το πορτρέτο του διοικητή που του έκανα με τη μεγάλη στολή, εγώ το ονόμασα “Η εκδίκηση του φαντάρου”, γιατί καθώς τον ζωγράφιζα του έλεγα: Γυρίστε λίγο δεξιά, σταθείτε ακίνητος κ. Διοικητά. Πρόσφατα αυτό το πορτρέτο προσφέρθηκε σε δημοπρασία στην Αθήνα και δεν πουλήθηκε. Πουλήθηκε όμως στο Λονδίνο και μάλιστα για αρκετά χρήματα».