Τίμιοι με τους κλασικούς

Η σοβαρή σήμερα σκηνική ανάγνωση ενός κλασικού ή ενός νεοκλασικού θεατρικού κειμένου αποτελεί σχεδόν έκπληξη, κι αντί για αυτονόητο γεγονός καταντά σχεδόν παραξενιά, για να μην πω επανάσταση
Το να επιμένει κανείς να σέβεται τον Νουν των κειμένων, τις διάνοιες των προσώπων και να φωτίζει εξαντλητικά το πρίσμα του ήθους τους για τους διαχειριστές του μεταμοντέρνου τραχανά, αποτελεί ύβριν. Θυμίζω, χάριν αστειότητας, ξανά την «κριτική» εκτίμηση για μια σκηνογραφία που με βεβαιότητα αυθεντίας εκατό καρδιναλίων διαπίστωνε: «Η σκηνογραφία χωρίς κανέναν ουσιαστικό λόγο παρέπεμπε στο γούστο, στο στυλ και στο ύφος της εποχής συγγραφής του έργου»!

Έχει καταντήσει πλέον νευρωσικό σύνδρομο το δόγμα «κάν΄ το αλλιώς, τελείως αλλιώς απ΄ ό,τι έχει γίνει ώς τώρα, ανεξάρτητα από τη βούληση του συγγραφέα, τη λογική της δομής του και την εσωτερική αναγκαιότητα των κινήτρων, των μέσων και των σκοπών των δρώντων προσώπων.

Αν η «Φαίδρα» του Ρακίνα δεν πέρδεται, δεν κάνει κλύσματα καθήμενη στο αναπηρικό της καροτσάκι, αν η Ηλέκτρα του Σοφοκλή δεν είναι ντελμπεντέρισσα, χασικλού στο κουρμπέτι, αν ο Απόλλων της «Ορέστειας» δεν είναι τραβεστί, τότε οι «ειδήμονες» της μεταμοντέρνας αγοράς αναφωνούν: «Συντηρητική παλιατζούρα». Και είναι δυστυχείς που μόνο στη σκηνική πράξη θεάτρου και όπερας και σπάνια των κλασικών χορογραφιών του μπαλέτου μπορούν να επέμβουν στραπατσάροντας τη Σκέψη των δημιουργών τους. Αν τους έλεγες π.χ. να μουντζουρώσουν ή να βουλώσουν με στουπί το ένα μάτι από την «Τζοκόντα» ή να παρεμβάλουν ανάμεσα στην παρτιτούρα του ύμνου της Χαράς της 9ης του Μπετόβεν δύο μέτρα από τις νότες ενός τραγουδιού της Μαντόνας, θα ονόμαζαν το εγχείρημα ιεροσυλία. Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί είναι λογοκρισία ό,τι έκανε η χούντα ή όποιο αυταρχικό καθεστώς απαγορεύοντας κείμενα ή αφαιρώντας παραγράφους ή διαγράφοντας χαρακτηρισμούς ως ανήθικους ή ιδεολογικά επικίνδυνους για την εξουσία ή μια κρατική επίσημη θέση και δεν είναι λογοκρισία να αφαιρείς από μια παράσταση του Ίψεν, του Τσέχωφ, του Αισχύλου ή του Πιραντέλο σκηνές, πρόσωπα, να βάζεις στο στόμα τους άλλα λόγια, συχνά αντίθετα ιδεολογικά από αυτά που τους έβαλε ο συγγραφέας ή να αλλοιώνεις τη φόρμα, τη δομή παρεμβάλλοντας ξένο σώμα, άλλο κείμενο ή στριμώχνοντας ανάμεσα στα πρόσωπα ένα πρόσωπο από την ιστορία ή από άλλο λογοτεχνικό, ποιητικό ή θεατρικό κείμενο.

Παρακολουθείς την Ηλέκτρα του Σοφοκλή και ξαφνικά ακούς στίχους του Σεφέρη (αν τους ξέρεις, αλλιώς ο αφελής, άγευστος νεώτερης ποίησης θεατής νομίζει ότι ακούει Σοφοκλή) ή

ΙΝFΟ

«Έντα Γκάμπλερ» στο θέατρο Τζένη Καρέζη (Ακαδημίας 3, κέντρο, 210-3636.144)

η Ηλέκτρα ως πρόσωπο αλλάζει διάνοια και ήθος ενστερνιζόμενη τα λόγια της Ηλέκτρας του Χόφμανσταλ. Έτσι πουλάς στο ταμείο Σοφοκλή και ο ανίδεος θεατής αποκομίζει την εντύπωση πως ο θεολόγος του 5ου αιώνα τραγικός ήταν φανατικός μαθητής του άθεου Νίτσε!

Τίποτε από όσα προηγήθηκαν δεν είναι εντυπωσιοθηρία του γράφοντος. Τα έχουμε υποστεί από ξένες και ντόπιες μαϊμούδες.

Γιατί όλα αυτά; Μα, εξαιτίας μιας εγγενούς στειρότητας, ανικανότητας να διαβάσουν τίμια ένα κείμενο και κυρίως από μίσος για τις τεκμηριωμένες και σαφείς απόψεις των δημιουργών. Φθόνος για το ταλέντο και ψυχαναγκαστική προβολή του ανύπαρκτου Εγώ ευνουχισμένων καλλιτεχνών πάνω στα ξένα κείμενα. Ηροστράτειες ή νερώνειες ψυχώσεις. Αυτές οι σκέψεις ήρθαν αυθόρμητα στον νου μου βλέποντας μια ορθόδοξη, πιστή στο ήθος, στη διάνοια, στην ψυχολογία των χαρακτήρων και σεβαστική στη δομή και στη χρόνωση του Ίψεν παράσταση της Έντας Γκάμπλερ από το ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου με σκηνοθέτη τον Βασίλη Νικολαΐδη. Μια εικαστική του Μετζικώφ μετατόπιση του γούστου, του χώρου και των κοστουμιών στον Μεσοπόλεμο, αδιόρατη σε πρώτη ματιά, απλώς τόνωσε τη δραματουργική διαχρονική αξία του ιψενικού αριστουργήματος. Ουδείς αμφιβάλλει πως τα πράγματα που εκθέτει ο Ίψεν δεν θα μπορούσαν να συμβούν το 1930 στην Αραγόσα, στην Πάτρα, στο Τέτοβο ή στη χριστιανική Βηρυτό, αρκεί να διαδραματίζονται στο ενοποιημένο μεγαλοαστικό περιβάλλον και στην επικρατούσα κοινή μόδα της εποχής.

Ο Νικολαΐδης χρησιμοποίησε τη μετάφραση του Βολανάκη, που δεν είναι, κατά τη γνώμη μου, η καλύτερή του. Θα έλεγα πως της λείπει η γνωστή τόλμη του Βολανάκη να προεκτείνει με δικές του λέξεις- κλειδιά τη φόρτιση μιας λέξης, χωρίς να αλλοιώνει, βέβαια, τη βούληση του συγγραφέα. Ο Βολανάκης σίγουρα γνώριζε τη θεατρική γλώσσα και τον σκηνικό ρυθμό, όπως και την αποτελεσματικότητα μιας ατάκας.

Ο Νικολαΐδης καθοδήγησε τους καλούς ηθοποιούς που είχε στη διάθεσή του να διαβάσουν χωρίς έπαρση και παρεμβατική διάθεση τους ρόλους τους. Τους κίνησε με γνώμονα τις επιταγές του ρυθμού και της εξωτερίκευσης του συναισθήματος, έτσι ώστε οι σχέσεις επί σκηνής να μη φλυαρούν κινησιολογικά, αλλά να υπακούουν στην αναγκαιότητα της συναισθηματικής ετοιμότητας.

Ακόμη και η μουσική υπογράμμιση, ακολουθώντας τη μετατόπιση της εικαστικής πρότασης ή συμπληρώνοντάς την, είχε μέτρο.


Ερμηνείες με συναισθηματική ειλικρίνεια

Οι ηθοποιοί χωρίς να περιγράφουν τους χαρακτήρες τους ερμήνευσαν με γνώμονα μόνο και μόνο την ειλικρίνεια του συναισθηματικού τους φορτίου. Ακόμη και η ερασιτέχνις κυρία Λένα Ντζούρβα που υποδύθηκε την υπηρέτρια Μπέρτα είχε μια αξιοσημείωτη λιτότητα με συγκρατημένη ειρωνεία. Η Αλέκα Τουμαζάτου (Γιούλια) δεν έπεσε, όπως γίνεται συχνά, στην παγίδα να γελοιοποιήσει τη γεροντοκόρη προτεστάντισσα υπερπροστατευτική θεία. Την τόνωσε με μικρές τραγικές χαράξεις στερημένης αλλά και βασανισμένης ψυχής.

Η Πένυ Παπουτσή, που τόσο σπάνια τα τελευταία χρόνια μάς χαρίζει την άμεση υποκριτική της παλέτα, σχεδίασε την κυρία Έλβστεντ με αξιοπρόσεκτο βάθος ψυχικού πεδίου. Σχεδίασε την ειλικρινή της επαναστατική σχεδόν σκανδαλώδη για τα αστικά ήθη πράξη με αφοπλιστική και αυτονόητη για εκείνη ευθύτητα και συγκινητική εσωτερική εκτέλεση καθήκοντος.

Ο Γιάννης Κρανάς (Μπρακ) απέφυγε την παγίδα του κλασικού ραδιούργου και τόνωσε τον κυνισμό του δικαστή με μια ενδιαφέρουσα δόση επαρχιακής καρικατούρας δονζουανισμού.

Ο Ζαχαρίας Ρόχας (Λέβενμποργκ) σχεδίασε με απλά αλλά καίρια μέσα τον διανοούμενο ρατέ, τον «έκδοτο στις ηδονές» ανώριμο ψυχολογικά ιδιοφυή.

Ο Βασίλης Ευταξόπουλος (Τέσμαν) έσπασε την αυθαίρετη συχνά παράδοση που θέλει τον σχολαστικό ψυχαναγκαστικό δασκαλάκο να είναι και σωματικά μια καρικατούρα καρατερίστα. Τίποτα δεν εμποδίζει μέσα σ΄ έναν ωραίο, ευθυτενή νεαρό να κατοικεί η μούχλα της σκονισμένης βιβλιοθήκης και η ανωριμότητα και ο παιδισμός. Εξάλλου η Έντα, που πολιορκούνταν από επίδοξους γαμπρούς, διάλεξε τουλάχιστον, κάνοντας σαφώς εκπτώσεις λόγω χρεοκοπίας, έναν νεαρό επίδοξο καθηγητή πανεπιστημίου που της βγήκε ντζούφιος στο ταξίδι του μέλιτος.

Η Λουκία Πιστιόλα (Έντα) έχτισε με γνήσια υλικά αυτό το πολυδαίδαλο ψυχικό τέρας. Θεατρίνα, αλαζόνας, ματαιόδοξη, φτηνή, πεισματάρα και κακομαθημένη, ψευτοδιανοούμενη και άκρως συμπλεγματική. Και πρέπει να πω πως η σύνθεση που πέτυχε είχε και μια έξοχη σωματικότητα, μια λόρδωση κατάλοιπο μιας παλιάς αμαζόνας που χρόνια μετά ισορροπεί σε μπότες χωρίς σπιρούνια και ταλαντεύεται παρ΄ όλη την απουσία σέλλας.

Μια παράσταση και μια διανομή που σώζει την των πραγμάτων ιψενική σύσταση.