«Μια κολοσσιαία περιπέτεια στα όρια του υπερρεαλισμού»

Ιδιότροπο το ψυχογράφημα των δύο συνομιλητών. Ειδικά αν σκεφτεί κανείς πως το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στην πρώτη και την τελευταία επιστολή περιλαμβάνει, εκτός των άλλων, έναν Παγκόσμιο Πόλεμο, έναν αιματηρό Εμφύλιο στην Ελλάδα και ορισμένα ακόμη γεγονότα που κάλλιστα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν «κοσμοϊστορικά», σού μένει η εντύπωση πως έχεις να κάνεις με δύο ανθρώπους που δεν θέλησαν, ή δεν τόλμησαν, να βγουν ούτε στιγμή μέσα από τον μικρόκοσμό τους.

Ο δημοτικισμός, το μέλλον του περιοδικού «Τα Νέα Γράμματα», ο «ουτιδανός Πέτρος Χάρης», ο «απιθάνως δυσπερίγραπτος Χατζίσκος», ο Καραντώνης, η μοίρα του ψυχαρισμού, η αντιπαλότητα με τον Βενέζη που ο Θεοτοκάς τον αποκαλεί «κουτό και επιπόλαιο», ο Τσατσάκος- βλ. Κωνσταντίνος Τσάτσος- ένας Μινωτής δύστροπος και εμφανώς φιλοχρήματος, μια παράσταση αίσχος της Ηλέκτρας που περιοδεύει στις ΗΠΑ το 1952, είναι μερικά από τα ζητήματα, εκτός από τα εντελώς προσωπικά εννοείται, που απασχολούν τους δύο συνομιλητές.

Και είναι εντυπωσιακή, αλλά κυρίως είναι χαρακτηριστική, απ΄ αυτήν την άποψη η αρχή μιας επιστολής που στέλνει ο Θεοτοκάς από τη Νέα Υόρκη το 1952:

«Κατσίμπαλη,Κατσίμπαλη,κολοσσέ τού Μαρουσιού,εδώ τα πράματα αλλάζουνε σε τέτοιο σημείο που δεν αναγνωρίζεις πια τον εαυτό σου μες στον καθρέφτη,η ζωή γίνεται κάτι ολότελα καινούριο και απίθανο,ο αιώνας μια κολοσσιαία περιπέτεια στα όρια του υπερρεαλισμού».

Διαβάζοντας αυτήν τη φράση σκεφτόμουν πως ανάμεσα στις γραμμές της κρύβεται όλη η ιδιοσυστασία της ελληνικής πνευματικής ζωής στον εικοστό αιώνα. Άνθρωποι ταλαντούχοι, πνεύματα ζωντανά, τα οποία θέλουν και παλεύουν να κατανοήσουν τον κόσμο στον οποίο ζουν μέσα από τους δρόμους της δημιουργίας, όμως η ίδια η ζωή τους μοιάζει να τους εμποδίζει να αντιληφθούν αυτό που βλέπουν με τα μάτια τους. Σ΄ αυτόν τον χαρακτηρισμό «κολοσσιαία περιπέτεια στα όρια του υπερρεαλισμού» κρύβεται άρνηση, κρύβεται φόβος, κρύβεται όμως κυρίως αδυναμία κατανόησης.

Και ίσως, ασχέτως φιλολογικών αναμετρήσεων με το παρελθόν της πνευματικής μας ζωής, θα έπρεπε κάποια στιγμή να αναρωτηθούμε μήπως μέσα απ΄ αυτήν την «αδυναμία» θα έπρεπε να κατανοήσουμε και να κρίνουμε πολλά από τα έργα που μας άφησε ο ελληνικός εικοστός αιώνας.