Μπέκετ για πάντα

Είχα το προνόμιο της ηλικίας ώστε να ευτυχήσω να δω όλες τις παραστάσεις έως σήμερα του αριστουργήματος του 20ού αιώνα, το «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Σ. Μπέκετ
Ήδη από το 1981, που παρακολούθησα την πολύ σημαντική παράσταση που είχε σκηνοθετήσει ο Ν. Χουρμουζιάδης για την «Πειραματική Σκηνή της Τέχνης», είχα θέσει μερικά ερωτήματα-απορίες για τη δημοφιλία αυτού του συνταρακτικού κειμένου, που δεν είναι όμως δημοφιλές διότι είναι συνταρακτικό. Και άλλα συνταρακτικά κείμενα του θεάτρου δεν προκαλούν, ανεξάρτητα από την ερμηνευτική πρόταση της σκηνοθεσίας, τόσο ενδιαφέρον στο κοινό.

Έγραφα λοιπόν τότε: «Τι μυστικό κρύβει αυτό το έργο, ώστε κάθε φορά που παίζεται να εξάπτει σε μεγάλο βαθμό το ενδιαφέρον ενός ποικίλου και διαταξικού κοινού; Είναι μόνο η φήμη του, τάχα, ανεξάρτητα από την αξία του, που δημιουργεί στον καθένα την υποχρέωση να έρθει, μία φορά τουλάχιστον στη ζωή του, σ΄ επαφή μαζί του; Είναι η απλή του δομή; Είναι το θέμα του, οι ιδέες του; Ή μήπως είναι ο “αέρας” του η διάθεσή του, το ιδιότυπο κλίμα του; Νομίζω πως είναι όλα μαζί, αλλά εκείνο που πρυτανεύει, όταν κυρίως δει κανείς ή ξαναδεί το έργο, είναι η τελευταία αιτία. Υπάρχει σ΄ αυτό το αριστούργημα του αιώνα μας- το μόνο ίσως που θα διασωθεί από τη μεταπολεμική δραματουργία- μια υψηλή θερμοκρασία υπό έλεγχον, ένας βαθύς λόγος κυτταρικός που δημιουργεί ανεξίτηλες αλλοιώσεις, εμπειρίες ανεπανάληπτες στη συνείδηση του θεατή. Ένας λόγος σε διαρκή εκκρεμότητα, πυκνός και συνάμα ανοιχτός, οικείος και άμεσος και συνάμα εκρηκτικός, μυστικός και αποκαλυπτικός, ελίσσεται μέσα στο απλό αυτό δρώμενο που υποστασιοποιεί κάθε χειρονομία, κάθε στάση και στοιχειώνει κάθε σιωπή. Σε μια διάλεξή μου το 1972 τόλμησα να αντιπαραθέσω τον “Γκοντό” στον “Προμηθέα” του Αισχύλου (το κείμενο αυτό σήμερα είναι δημοσιευμένο στο περιοδικό “Πολιτεία”). Εκεί υπέθετα πως ο Μπέκετ φαίνεται να φορτώνεται με την απερίγραπτη ευθύνη να φέρει σε πέρας το τέλος του τραγικού. Γιατί, πράγματι, σ΄ αυτό το ερημικό σταυροδρόμι, στον Νέο Καύκασο, οι απόγονοι του Προμηθέα αναμένουν αδιέξοδοι, αλλά πάντα πείσμονες, τη συνάντηση με τη λύση, που είναι υπεσχημένη χιλιάδες χρόνια πριν και πάντα μένει αναπάντητη και συνεχώς υπό αίρεση.

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως το “Περιμένοντας τον Γκοντό” είναι το πιο θεολογικό έργο του 20ού αιώνα. Όχι γιατί μιλάει για τον θεό, αντίθετα γιατί ο θεός απουσιάζει, σιωπά και ηρακλείτεια, όπως η φύση εκείνου, “φιλεί κρύπτεσθαι”. Το αναίτιο της υπάρξεως, η ερημία του όντος κυριεύουν το κενό, το μηδέν, έτσι ώστε ο λόγος, που εξέπεσε σε κουβεντολόι ενώ ξεκίνησε ως μύθος και πλήρωση, να παίζει το ρόλο σχολίου σε ένα ανύπαρκτο “κείμενο”. Τα υποκείμενα του Μπέκετ είναι ανεπίδοτα· χωρίς κατηγόρημα, χωρίς αντικείμενο, χωρίς προσδιορισμό ή προορισμό. Συμβεβηκότα αποκομμένα από την ουσία τους. Απεγνωσμένες ενέργειες σε αιώνια διαθεσιμότητα, κτίσματα τυχαίως ερριμμένα, όπου ο τέκτονας αποσύρθηκε και κανένας κάτοικος δεν τα διεκδικεί. Διατηρητέα, αλλά και ακατοίκητα. Μουσεία, δηλαδή απομνημόνευση της δημιουργίας. Σήματα λυγρά. Γραφή επικίνδυνη, επιστολή χωρίς αποστολέα και παραλήπτη…» Τώρα το αριστούργημα του Μπέκετ για πολλοστή φορά παίζεται στην Αθήνα στο θέατρο «Τόπος Αλλού», σε μετάφραση Δημήτρη Δημητριάδη και σκηνοθεσία Νίκου Καμτσή και σκηνικά της ταλαντούχας Μίκας Πανάγου. Εκκινώντας από τον σκηνικό χώρο βρήκα πως η εντολή του σκηνοθέτη να γεμίσει η σκηνή με σκηνικά αντικείμενα γνωστά και από τα υπόλοιπα έργα του Μπέκετ ήταν ιδιοφυής. Στον έρημο εκείνο τόπο με το μοναδικό δέντρο σκορπίστηκαν τα ρολόγια του «Τέλους του παιχνιδιού» και η σκάλα, οι σκουπιδοτενεκέδες των γονιών του Χαμ, το μαγνητόφωνο του Κραπ, τα γυαλιά και η ομπρέλα της Γουίνι. Εξάλλου όλοι ο αντιήρωες του Μπέκετ περιμένουν εν χώρω και χρόνω αγκιστρωμένοι σε φτηνά, φθαρτά αντικείμενα της καθημερινότητας.

Η Πανάγου σκόρπισε αυτά τα «σύμβολα» της μοναξιάς, τα σωσίβια των εκκρεμούντων ναυαγών μέσα στον χώρο για να δείξει προφανώς πως στον υπαρξιακό χωρόχρονο πέρασαν και θα περάσουν στο διηνεκές κι άλλοι απελπισμένοι της ελπίδας!

ΙΝFΟ

«Περιμένοντας τον Γκοντό». Στο θέατρο «Τόπος Αλλού» (Κεφαλληνίας 17, Κυψέλη. Τηλ. 210-8656.004

Η μετάφραση μέσα σ΄ αυτό το περιβάλλον ήχησε λίγο ψυχρή με ευνουχισμένο το χιούμορ της. Είναι η πρώτη φορά που παίζεται από επαγγελματίες (παίχτηκε από ειδική ομάδα ατόμων ως ψυχόδραμα) και μπορεί να βελτιωθεί, αν ο μεταφραστής ακούγοντάς τη βρει πού σκοντάφτει σε θερμοκρασία και ευλυγισία.

Ο Νίκος Καμτσής έκανε σπουδαία δουλειά. Στη διδασκαλία του πρυτάνευσε το αίτημα να κατέβει αυτό το κείμενο χωρίς υπονομεύσεις και περιττές εκζητήσεις στο κοινό.

Ακούω συχνά να αναφέρονται πολλοί στο νέο ψωμοτύρι, τη σωματικότητα και τον σωματοποιημένο λόγο. Το θέμα είναι τόσο παλιό όσο και το θέατρο. Το έχει θέσει και λύσει ήδη ο Αισχύλος. Αλλά τελείως διαφορετικά, δηλαδή σωστά, σε σχέση με όσα θεωρητικά τσαμπουνάνε διάφοροι αλμπάνηδες με διεθνή «απήχηση». Η μόδα δεν είναι αποκλειστικά ελληνική και τα πρωτεία τής διαβόητης βιοκινητικής τεχνικής εξ Εσπερίας ορμώνται. Οι άνθρωποι μπερδεύουν τα πράγματα, αφού μπερδεύουν την κραυγή με τον λόγο. Ομολογούν βέβαια πως θέλουν να επιστρέψουν στον ζωώδη άνθρωπο, με γεια τους με χαρά τους. Πράγματι, τα γουρούνια στη γούρνα χαίρονται. Αλλά τι σχέση έχει με το ζωώδες το πολιτισμένο θέατρο που βασίστηκε και δόξασε τον λόγο; Ο λόγος προκαλεί την κίνηση και δεν προηγείται στο θέατρο η κίνηση του λόγου. Ο λόγος χειρονομείται. Απόδειξη πως η κίνηση και τα σήματά της επιστρατεύονται ως κώδικας μη λεκτικός για να σχηματιστούν «γλώσσες» προς συνεννόηση κωφαλάλων.

Έκανα αυτή την αναγκαία παρέμβαση γιατί χάρηκα που ο Καμτσής δεν οδήγησε τους ηθοποιούς του κατά την πρόσφατη γελοία μόδα, να πηδοβολάνε, να αφοδεύουν χωρίς νόημα, να σαλτάρουν, να σέρνονται σαν σκουλήκια ή να κάνουν ανόητες ασκήσεις γυμναστικής, πάνω τα χεράκια κάτω τα χεράκια, γρονθούλες, μούντζες, για να εκφράσουν τάχα το «βάθος» των λεκτικών σημασιών. Ο Καμτσής είχε καλά όργανα στη διάθεσή του.


Απελπισμένο υπαρξιακά δίδυμο

Πράγματι ο Δημήτρης Οικονόμου και ο Γιώργος Μωρόγιαννης είναι ηθοποιοί και με πείρα και με θητεία στο ποιητικό θέατρο, αλλά κυρίως με γνώση των τεχνικών του τσίρκου, που είναι το κλειδί για να παίξει κανείς τον Βλαντιμίρ και τον Εστραγκόν. Τώρα ποιον τύπο κλόουν θα διαλέξουν (και είναι άπειροι) είναι επιλογή τους, αρκεί να έχει αντίκρυσμα στα λεγόμενα και δρώμενα. Οι δύο ηθοποιοί ανέδειξαν με κύρος, λιτότητα, χιούμορ και έξοχες παύσεις (οι παύσεις είναι μουσικά φθογγόσημα στα έργα του Μπέκετ) το απελπισμένο υπαρξιακά εκκρεμές δίδυμο. Φώτισαν πτυχές μυστικές, αποκάλυψαν πλευρές σκοτεινές. Ο Ποτζό του Δημήτρη Κανέλλου κλείνοντας προς την καρικατούρα είχε την πρέπουσα γελοιότητα της αλαζονείας της εξουσίας. Ο Λάκι του Νίκου Κερασιώτη (νέου φερέλπιδος ηθοποιού) είχε και ωραία κίνηση και εσωτερική ζωή. Η Χρύσα Δρακοπούλου (Αγόρι) νομίζω πως αξιοποίησε τον ρόλο όσο ποτέ άλλοτε.

Του έδωσε σκηνική ουσία.


Ο χρόνος έχει νόημα

Ο χρόνος ήταν η μόνη κατηγορία σ΄ αυτό το έργο που έχει νόημα. Σαν το βέλος του Ζήνωνα που φαίνεται ότι κινείται μέσα σ΄ ένα διαιρετό χρόνο, οι αντιήρωες του Μπέκετ καμώνονται ότι κινούνται, ενώ στην πραγματικότητα τίποτε δεν κινείται μέσα σ΄ έναν συμπαγή χρόνο. Σαν το παράδοξο του Ζήνωνα επίσης, όπου ο Αχιλλέας και η χελώνα δεν θα συναντηθούν ποτέ, οι αντιήρωες του Μπέκετ δεν θ΄ ανταμώσουν ποτέ τον βραδυπορούντα Γκοντό».