Επιφυλλίδα

Ακατάλληλες λέξεις

Από καιρό είχα στον νου να διατυπώσω μια, δυο σκέψεις- στα σοβαρά, όμως- με αφορμή τις λέξεις «μακάκες» και «φούστηδες». Οι περσότερες συζητήσεις γύρω από τους επίμαχους χαρακτηρισμούς που απασχόλησαν το πανελλήνιο εξαντλήθηκαν σε χαβαλέ ή παρέμειναν σε επίπεδο κουτσομπολιού· άντε να εκφράστηκε από κάποιους και η απαίτηση για κοσμιότητα στον δημόσιο λόγο. Δεν έπεσε όμως στην αντίληψή μου καμία αναφορά στο περιεχόμενο των λέξεωνπου προκάλεσετησύγκρουση των γνωστών καλλιτεχνών.

Αξίζειλοιπόν να προβληθεί η σοβαρή πλευρά μιας αστείας, πλην αιχμηρής στον πυρήνα της, διαμάχης. Είναι ευκαιρία να μιλήσουμε για έννοιες που, αλλιώς, δύσκολαθα μπορούσαν να τυπωθούν σε μια σοβαρή εφημερίδα χωρίς να προκαλέσουν το αίσθημα των αναγνωστών.

1. Η ιδιότητα του «μακάκα» και της «μακακίας» αποδίδεται σε άτομο με μειωμένες διανοητικές ικανότητες, που μιλάει ή ενεργεί αστόχαστα και άστοχα. Ο χαρακτηρισμός έχει να κάνει με τις αποτυχημένες του ενέργειες* σε συνδυασμό πάντα με το λίγο του μυαλό ή τις ανόητες ιδέες του. Απαξιώνεταιδε, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα προς το μέγεθος της βλακείας του. Ο αντίκτυπος των πράξεών του όμως μπορεί να είναι από ελάχιστος έως τεράστιος και εξαρτάται από το «πόστο» το οποίο κατέχει. Όσο μεγαλύτερη επιρροή ασκεί στους άλλους τόσο μεγαλύτερη η βλάβη: στον εκπαιδευτικό τομέα γίνεται τραγική, στην ιατρική φτάνει έως θανάτου, στον πολιτικό χώρο καταλήγει εγκληματική κ.λπ.

Από τους «μακάκες» υπάρχει πάντα κίνδυνος ο οποίος, καίτοι αναμενόμενος, όμως τις πιο πολλές φορές είναι μη αντιμετωπίσιμος. Η δε συσσώρευση πολλών τού είδους αποτελεί τη σημαντικότερη απειλή για την ασφάλεια και εξέλιξη των κοινωνιών.

2. Το περιεχόμενο των λέξεων «φούστης» και «φουστιά» δηλώνει:

α) Τη σεξουαλική συμπεριφορά. Ο βαθμός ανεκτικότητας ή αποδοχής, καταδίκης ή απλώς απόρριψής της εξαρτάται από τα «ηθικά» διλήμματα μιας κοινωνίας, από τον βαθμό τού σεβασμού στις προσωπικές επιλογές, από στερεότυπες αντιλήψεις ή ιδεοληψίες. Γι΄ αυτό και η αντιμετώπιση ποικίλλει κατά χώρες, ιστορικές περιόδους, κοινωνικοπολιτικές και πολιτιστικές συνθήκες.

β) Το περιεχόμενο χρησιμοποιείται ως αρνητικός, υβριστικός χαρακτηρισμός* και έχει την έννοια της ανέντιμηςσυμπεριφοράς, της μπαμπεσιάς, της μη ακεραιότητας απέναντι στα πράγματα και στους άλλους. Με αυτή τη σημασία αποδίδεται σε οποιονδήποτε. Αδιακρίτως φύλου, ερωτικών επιλογών, κοινωνικής τάξης, ηλικίας ή πεποιθήσεων. Είναι προφανές ότι πρόκειται για το «ποιόν» τού ανθρώπου και αφορά την ανεντιμότητα, τη δολιότητα· στοιχεία τα οποία εντέλει συνιστούν το ηθικό έλλειμμα ενός ατόμου, τον αμοραλισμό του, την απουσία της κοινωνικής του ευθύνης.

Τα πράγματα όμως συγχέονταιόταν (σκοπίμως ή όχι) ταυτίζεταιη ποιότητα του χαρακτήρα, η προσωπικότητά ενός ανθρώπου με τη σεξουαλική του ζωή. Τότε, αποδίδοντας τα χαρακτηριστικά μιας έννοιας σε κάποιαν άλλη, καταλήγουμε στον παραλογισμό και τη στρέβλωση.

Εν κατακλείδι, ποσώςενδιαφέρειη ερωτική συμπεριφορά των ανθρώπων ως τεκμήριοηθικής (της ηθικολογίας, ναι), αλλά η ποιότητα των ενεργειών τους και ο κοινωνικός τουςαντίκτυπος.

Επί του προκειμένου: σε ποιο βαθμό η «καλλιτεχνική παραγωγή» τού ενός διαβρώνει ή όχι τον ανθρώπινο εγκέφαλοπροκαλώντας του πνευματική μαλάκυνση και αισθητική χαύνωση;

Και κατά πόσον ή όχι ο σατιρικός λόγος του άλλου αφυπνίζει όντως ή μήπως στρογγυλεμένος κατ΄ ανάγκην για να ικανοποιήσει εκατομμύρια τηλεθεατές καταλήγει ένα άλλοθι γι΄ αυτούς, ένας ακόμα ατελέσφορος χαβαλές; (Σ΄ αυτήν την περίπτωση θα επρόκειτο, βέβαια, για επικίνδυνο λαϊκισμό). Αυτά, θαρρώ, είναι τα πραγματικά ηθικά διλήμματα μιας υγιούς κοινωνίας.

Κι ακόμα παραπέρα: Έχει κάποιος συνείδηση ότι οι πράξεις του, ίσως, επενεργούν βλαπτικά για το σύνολο; Αν ναι, αυτό είναι «φουστιά». Αν όχι, εντάσσεται στην κατηγορία της «μακακίας». Κι αυτή είναι, νομίζω, η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στις συγκεκριμένες λέξεις. Η μόνη, ίσως.

Ο Κώστας Λογαράς είναι συγγραφέας. * Λεξικό της Νεοελληνικής, Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη