Οικιστική «έκρηξη» χωρίς σχεδιασμό

Κεραμεικός- Μεταξουργείο – Γκάζι-Ελαιώνας αναπτύσσονται άναρχα χωρίς κανέναν πολεοδομικό ή άλλο σχεδιασμό, γεγονός που προκαλεί πολιτισμικό αναβρασμό, υποστηρίζουν οι αρχιτέκτονες
Από το Μεταξουργείο ώς τον Ελαιώνα η μεγάλη, «άφτιαχτη» και «αστόλιστη» περιοχή του κέντρου της Αθήνας αλλάζει άρδην μετά την Ενοποίηση των Αρχαιολογικών Χώρων και τους Ολυμπιακούς Αγώνες 2004. Από υποβαθμισμένη ζώνη των μεταναστών και των περιθωριοποιημένων, αποκτά χαρακτηριστικά περιοχής σύγχρονης πολιτιστικής έκφρασης και ψυχαγωγίας. Η περιοχή γύρω από την Πειραιώς θεωρείται ένα από τα «φιλέτα» της πόλης, λόγω ιστορικού χαρακτήρα, κεντρικής θέσης, ανεκμετάλλευτου κτιριακού δυναμικού και χαμηλής αξίας γης. Η περιοχή διαμορφώνεται με λοφτ διαμερίσματα και ντιζαϊνάτα οινομαγειρεία. Με αίθουσες τέχνης, θεατρικές σκηνές και έντεχνο ελληνικό τραγούδι. Με Τσάιναταουν, εμπορικά κέντρα, πολιτιστικά ιδρύματα και μουσεία. Ο Ελαιώνας μετατρέπεται στο νέο Μall του κέντρου, το Γκάζι στο νέο διασκεδαστήριο και το Μεταξουργείο στη νέα εξευγενισμένη ζώνη κατοικίας, σύμφωνα με τις διαμαρτυρίες κατοίκων, επιστημόνων, καλλιτεχνών, αρχαιολόγων οι οποίοι ζουν ή εργάζονται εκεί. «Ένα μεγάλο κομμάτι της πόλης αναπτύσσεται με ιδιωτική πρωτοβουλία, αυθαίρετα και χωρίς πολεοδομικό σχεδιασμό. Το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται το κέντρο της Αθήνας είναι άλλο ένα εμπορικό κέντρο. Χρειαζόμαστε ελεύθερους, δημόσιους χώρους και όχι άλλον έναν πόλο αγοράς», επισημαίνει ο αρχιτέκτονας, καθηγητής στο ΕΜΠ, Νίκος Αναστασόπουλος. «Η αναπτυσσόμενη περιοχή του Μεταξουργείου διευρύνεται και φτάνει πλέον μέχρι τον Ελαιώνα και το Ρουφ. Όμως, χωρίς σχεδιασμό για τις ζώνες χρήσεων γης. Τώρα

«Τι θα κάνει η Πολιτεία τούς περιθωριοποιημένους μετανάστες που εκτοπίζει η άνευ όρων ανάπυξη;», αναρωτιέται η καθηγήτρια Κοινωνιολογίας Κατερίνα Νασιώκα

παρατηρούμε ένα μέρος της νυχτερινής ζωής της παραλιακής ζώνης να έχει μεταφερθεί στην Ιερά Οδό. Η ανάπτυξη δεν είναι ούτε οργανωμένη ούτε δίκαιη», προσθέτει.

Επιχειρηματίες της ψυχαγωγίας, του real estate, καλλιτέχνες και νέοι ανακαλύπτουν στο κέντρο τον εναλλακτικό τρόπο ζωής. «Στην ευρύτερη περιοχή γύρω από το Γκάζι υπάρχουν θέατρα, κέντρα διασκέδασης, πολιτιστικοί χώροι, πεζοδρομημένοι δρόμοι που βελτίωσαν το περιβάλλον. Το έκαναν ελκυστικό σε νέους ή ανθρώπους άνω των 50 ετών που έχουν προσλαμβάνουσες από το εξωτερικό και δεν έχουν οικογενειακές υποχρεώσεις», λέει ο επιχειρηματίας Κωνσταντίνος Πολίτης της εταιρείας Smart Loft, ο οποίος ολοκλήρωσε την αναπαλαίωση ενός διατηρητέου εργοστασίου του 1935 σε σύμπλεγμα από λοφτς στο Γκάζι.

Η ίδια εταιρεία μάλιστα αγόρασε και το παλιό εργοστάσιο φανελοποιίας της Ρalco στην οδό Αλκμήνης, ξεκινώντας την κατασκευή του δεύτερου συγκροτήματος κατοικιών-loft με τιμή πώλησης από 3.500 ευρώ το τ.μ. «Η περιοχή χρειάζεται αναβάθμιση. Αυτό συνέβη και στο κακόφημο Σόχο της Νέας Υόρκης που άλλαξε μέσα σε 15 χρόνια. Στην Ελλάδα τα πράγματα δεν γίνονται με γρήγορους ρυθμούς. Όμως δεν πρέπει να είναι βεβιασμένη αυτή η εξυγίανση από τους οίκους ανοχής».

Στη νέα περιοχή συγκατοικούν δύο αντίθετα μοντέλα αξιοποίησης. Το πρώτο είναι της ευρωπαϊκής σχολής του πολιτιστικού σχεδιασμού με έμφαση στα ιστορικά κέντρα, τους αρχαιολογικούς χώρους, τις καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, τα μνημεία. Το δεύτερο, της αμερικανικής ανάπλασης με έμφαση στη δημιουργία χώρων θεάματος και πολυκαταστημάτων (Μall), με σκοπό να δημιουργηθούν προορισμοί ελκυστικοί σε τουρίστες, καταναλωτές και επενδυτές.

Όμως η περιοχή Κεραμεικός- Μεταξουργείο αποτελεί ένα μωσαϊκό εθνικοτήτων. Το 29,4% του συνολικού μόνιμου πληθυσμού είναι μετανάστες. Εκεί βρίσκεται η Τσάιναταουν της Αθήνας, με τους Κινέζους να ξεφορτώνουν μέχρι αργά το βράδυ εμπορεύματα. Στον Κεραμεικό εξάλλλου, σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υηρεσίας, υπάρχει μεγαλύτερη συγκέντρωση αλλοδαπών από χώρες όπως η Αίγυπτος, το Ιράν, το Ιράκ, το Αφγανιστάν, το Μπανγκλαντές. Εκεί βρίσκεται και το Γκαζοχώρι, νοτιοδυτικά της Τεχνοπόλεως, όπου συγκεντρώνονταν οι μουσουλμάνοι της Κομοτηνής.

Στο Μεταξουργείο αναμένεται να χτιστεί το συγκρότημα κατοικιών που προέκυψε από τον ανοιχτό αρχιτεκτονικό διαγωνισμό της ΓΕΚ Α.Ε. και του αρχιτεκτονικού περιοδικού «Δομές». Στην οδό Μυλλέρου η ιδιωτική πρωτοβουλία συμβάλλει με μία αρχιτεκτονική πρόταση στην αναβάθμιση «χωρίς όμως να έρθει σε σύγκρουση με τον ιστορικό χαρακτήρα της περιοχής», κατά τον αγωνοθέτη.


Από τα περιβόλια του Ζαμπέτα στις υπερβολές

Δεν λείπουν και τα αντικρουόμενα συμφέροντα σε μία τέτοια δίχως όρους και κανόνες ανάπτυξη. Όπως συμβαίνει με τις ανασκαφές της Γ΄ Εφορείας Αρχαιοτήτων στα όρια του νεκροταφείου του Κεραμεικού και του οικοπέδου στη συμβολή της Ιεράς Οδού και Πειραιώς. Η εταιρεία Ιερά Οδός Α.Ε. πέτυχε την έγκριση από το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο σχεδίου για επταώροφο κτίριο δίπλα στον αρχαιολογικό χώρο, αφού κατά το ρυθμιστικό σχέδιο στην περιοχή επιτρέπονται νέα κτίσματα μόνο για πολιτιστικές δραστηριότητες.

Οι προσπάθειες της Εφορείας Αρχαιοτήτων κατάφεραν να χαμηλώσουν κατά δύο ορόφους το σύγχρονο κτίσμα. «Θα έπρεπε ο Δήμος να απαλλοτριώσει το οικόπεδο και να γίνει πάρκο, αφού- σύμφωνα με τις δηλώσεις του δημάρχου- ενδιαφέρεται να δημιουργήσει και άλλες εστίες πράσινου», σημειώνει ο αρχαιολόγος Γιώργος Αλεξόπουλος που συμμετέχει στις ανασκαφές του Κεραμεικού. Και αναφέρεται στην αλλαγή της περιοχής ανακαλώντας μνήμες από τον Ελαιώνα του ΄50:

«Υπήρχαν τότε περιβόλια, άφθονα νερά, μέχρι και αηδόνια, όπως έλεγε και ο Ζαμπέτας που ζούσε στην περιοχή. Η ανοχή της Πολιτείας δείχνει ότι πηγαίνουμε να επαναλάβουμε την ίδια οικιστική έκρηξη της δεκαετίας του ΄60. Το μπετόν όμως δεν έφερε την άνοιξη…».


Τέχνη δίχως γέφυρες στους κατοίκους

«Η ανάπλαση είναι αδύνατη» κρίνει η ιδιοκτήτρια της αίθουσας τέχνης Ρεβέκκα Καμχή, που υπήρξε από τους πρώτους που βρέθηκαν στο Μεταξουργείο. «Η εγκληματικότητα παραμένει υψηλή. Και το καθεστώς των επιχειρηματιών της νύχτας ωθεί στο να εξελιχθεί η περιοχή σαν του Ψυρή. Το προάστιο που προσδοκούσαμε ότι θα μπορούσε να δημιουργηθεί κοντά στο κέντρο είναι ουτοπία».

Καθώς όμως τα μικρά παλιά σπίτια πωλούνται και κατεδαφίζονται στο Γκαζοχώρι και αγνοείται η πρόταση της Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων να κριθεί ιστορικός τόπος, «οι φτωχοί μετανάστες εκδιώκονται με βίαιο τρόπο. Η τέχνη στην περιοχή έως τώρα έμεινε αδιάφορη γι΄ αυτά τα ζητήματα καθώς κενά ή κατοικημένα από μετακινούμενουςεκτοπισμένους κτίρια χρησιμοποιήθηκαν ως εκθεσιακοί χώροι για καλλιτέχνες που καμία σχέση δεν είχαν ούτε επεδίωξαν να έχουν με τον κόσμο εκεί», όπως επισημαίνει η αρχιτέκτονας Ελένη Τζιρτζιλάκη, υπεύθυνη του Δικτύου Νομαδικής Αρχιτεκτονικής (μίας ομάδας από αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, κοινωνιολόγους, που παρατηρούν τις εξελίξεις και τις καταγράφουν σε blog).