Φαινόμενα

«Κρυμμένος» κυνισμός

Μοιάζουν κωμωδιούλες για το prime time, αλλά η «αθωότητά» τους κρύβει την καλλιέργεια ενός κοινωνικού εθισμού στις πιο σκληρές και κυνικές «αξίες» της αγοράς
Το έχουμε διαπιστώσει πλέον από τα ριάλιτι παντός είδους, ότι στις σκληρές εποχές μας, όπου οι αγορές αναζητούν νέες πηγές πλουτισμού με όλο και λιγότερη την ανθρώπινη αντίσταση, αναγορεύεται σε ιδανική πηγή ο ίδιος ο άνθρωπος ως προϊόν. Και μάλιστα όσο πιο φρέσκο τόσο καλύτερο, όπως είναι τα παιδιά. Το πρόβλημα δεν το διαπιστώνουμε μόνο στο πρόγραμμα με την προφανή εκμετάλλευση της παιδικής δροσιάς, το «Βaby Dance» (Αlpha), αλλά και σε πλήθος άλλα, όλα αντιγραφές από ξένες παραγωγές (αμερικανοβρετανικές κυρίως), τις οποίες υιοθετούν οι αρμόδιοι με «ελαφριά καρδιά» και μεγάλη αγωνία για να καλυφθούν ώρες τηλεοπτικού προγράμματος γρήγορα και όσο γίνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια (αφού πρόκειται για δοκιμασμένες ήδη συνταγές).

Μία από τις σειρές για παράδειγμα, που απευθύνεται σε όλη την οικογένεια, μια από τις συνήθεις κωμωδιούλες του prime time, που αποτελεί αντιγραφή ξένου «κόνσεπτ» είναι και το χαριτωμένο «Αγαπημένοι μου γείτονες». Πλήθος ευτράπελα συμβαίνουν μεταξύ δυο οικογενειών που αιφνιδίως γειτονεύουν, αφού η μία, αν και φτωχή προερχόμενη από λαϊκά στρώματα, κερδίζει ένα μεγάλο χρηματικό ποσό, χάρη στη μικρή τους κορούλα, που βγαίνει στην τηλεόραση. Παίρνει μέρος σε τάλεντ σόου και το πρώτο βραβείο σημαίνει πάρα πολλά χρήματα που με τη σειρά τους συνεπάγονται «κοινωνική» άνοδο της οικογένειας. Για την ακρίβεια «άνοδο» του καταναλωτικού τους status. Και ρίχνονται στην κατανάλωση. Ακριβό σπίτι, ακριβή γειτονιά, prive λέσχες για πλούσιους, που πλέον διαθέτουν τη συνδρομή. Απολαμβάνουν οι φτωχοί τη ζωή των πλουσίων, έτσι όπως το στερεότυπο θέλει να την ονειρεύονται οι φτωχοί: όχι για να βελτιώσουν το μέλλον τους και να επενδύσουν, διαμορφώνοντας και νέες συνήθειες, αλλά καταναλώνοντας «για να φάνε». Πρόκειται για σεναριακή ιδέα, που ανταποκρίνεται στον μύθο του «αμερικανικού ονείρου» (έχει κάνει καριέρα και σε άλλες οπτικοακουστικές αγορές εκτός της αμερικανικής που πρωτογεννήθηκε, στην οποία τα «παιδιά θαύματα» έχουν παράδοση, όπως και οι κατεστραμμένες ζωές τους).

Έτσι κι αλλιώς η αμερικανική τηλεόραση έχει αναπτύξει εξόχως εκλεπτυσμένες μεθόδους κοινωνικής και οικονομικής προπαγάνδας, αποτελώντας πάντα έναν από τους βασικούς παράγοντες (μαζί με το σινεμά) για τη διαμόρφωση μιας κοινής αμερικανικής κουλτούρας σε έναν τόπο, όπου συναντιούνται πολλές και διαφορετικές. Σε κάθε εποχή τα προγράμματά της όχι μόνο αντανακλούν τις επίσημες αξίες του κοινού της, αλλά καλλιεργούν εκείνες τις «καινούργιες», που διευκολύνουν τόσο την ανάπτυξη της αγοράς όσο και την κοινωνική ειρήνη, σε ένα οικονομικό σύστημα όπου η ψαλίδα μεταξύ πλούσιων και φτωχών διαρκώς διευρύνεται.

Στα σύγχρονα οικονομικά συστήματα, όπου η βασική δημοκρατική αρχή της ισότητας αποδεικνύεται αδύνατο επίτευγμα στην πράξη, καθώς οι εύποροι έχουν πάντα τις περισσότερες ευκαιρίες για διαρκή βελτίωση των ίδιων και των παιδιών τους, ενώ οι φτωχότεροι έχουν πάντα τις περισσότερες πιθανότητες να παραμείνουν αποκλεισμένοι (από ακριβές σπουδές, μέχρι επαγγελματικές επιλογές), η τηλεόραση αναλαμβάνει να εξισορροπήσει με τους μύθους που καλλιεργεί την «απόκλιση» του δημοκρατικού ονείρου.


Το παιδί ως πηγή εισοδήματος

Σταδιακά η τηλεόραση άρχισε να επενδύει σε προγράμματα που αντανακλούσαν μια όλο και «ευκολότερη» προσέγγιση του «αμερικανικού ονείρου», καθώς αποδεικνυόταν όλο και πιο μακρινό. Η μυθολογία γύρω από μια «καλύτερη ζωή» διαμορφώθηκε από σειρές και τηλεπαιχνίδια, που διαρκώς μείωναν τα προσόντα για την επίτευξή της, αλλάζοντας και το περιεχόμενό της (κάποτε ήταν η μόρφωση, σήμερα η διασημότητα με όποιο τρόπο), μέχρι που φτάσαμε στα ριάλιτι, όπου το μοναδικό απαραίτητο προσόν είναι η διάθεση να προσφέρει κάποιος τον εαυτό του ως έχει προς κατανάλωση.

Σε αυτή την ιδέα στηρίζεται και το «κόνσεπτ» του «Αγαπημένοι μου γείτονες», ενώ επιπλέον «ξεκουράζει» και το αίσθημα μειονεξίας των λαϊκών στρωμάτων, δείχνοντας ότι η αφέλεια του φτωχού, δηλαδή η έλλειψη υποκριτικού κώδικα συμπεριφοράς (ίδιον των πλουσίων υποτίθεται), τον αποθεώνει απέναντι στον πλούσιο που πάντα «την πατάει». Όλα αυτά δεν είναι τα χειρότερα. Το χειρότερο έως και επικίνδυνο είναι που χρησιμοποιείται με «ελαφριά καρδιά» από το σενάριο ένα παιδί ως πηγή εισοδήματος της φτωχής οικογένειας. Αν αυτό δεν είναι εθισμός στις νέες ανατριχιαστικές «αξίες» μιας αγοράς που βάζει στόχο να κερδίσει ακόμη και από τα παιδιά (των λαϊκών τάξεων), τότε τι είναι;