Δαιμόνια και Γενοβέφες

Το μυστήριο του θανάτου μιας άγνωστης νεαρής γυναίκας στο άβατο του Αγίου ΄Ορους, κοντά στη Μονή Σταυρονικήτα. ΄Ενας ερωτικός δεσμός που τον κάνει απαγορευμένο και ανίερο ο μοναστικός όρκος της αγνείας. ΄Ενας υπέργηρος, αλλά φανατισμένος καλόγερος, που περιμένει ότι από την αποκρυπτογράφηση ενός παλιού χειρόγραφου θα προκύψει μια λεπτομερής προφητεία για την εκπλήρωση των πόθων του Γένους. Αυτά είναι τα τρία κύρια νήματα της πλοκής του μυθιστορήματος του Κώστα Ακρίβου, ο οποίος τα συνδυάζει ευφάνταστα και με ολοφάνερο, ίσως και κάπως επιδεικτικό μυθοπλαστικό οίστρο. Η σύγκριση με το ΄Ονομα του ρόδου υποβάλλεται από τις χτυπητές ομοιότητες των δύο μυθιστορημάτων, αλλά την κάνουν ενδιαφέρουσα προπαντός οι διαφορές τους. Ας συνοψίσουμε πρώτα τις ομοιότητες. ΄Εχουμε κι εδώ ένα μοναστήρι, ως εμβληματικό και καταλυτικό χώρο του δράματος. ΄Εχουμε, επίσης, ένα αίνιγμα αστυνομικού χαρακτήρα: ένα έγκλημα με άγνωστο δράστη.

Υπάρχει κι εδώ η μορφή του φανατικού γηραιού μοναχού, ο οποίος θα αποδειχτεί ότι παίζει καθοριστικό ρόλο στα γεγονότα. Τέλος, όπως στο βιβλίο του ΄Εκο, παρακολουθούμε μια σύγκρουση ανάμεσα στον θεολογικό δογματισμό και τις αντιφάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης.

Και τώρα, οι διαφορές (πέρα βέβαια από τη διαφορά χρονικού πλαισίου, αφού του ενός μυθιστορήματος η υπόθεση εκτυλίσσεται στον Μεσαίωνα, ενώ του άλλου στη σύγχρονη εποχή).

Ενώ στο Όνομα του ρόδου η σύλληψη και εκτέλεση του εγκληματικού σχεδίου υπακούει στο κεντρικό θέμα του μυθιστορήματος, την αντιπαράθεση ανάμεσα στο δόγμα και τη ζωή, στον Ακρίβο τα πράγματα είναι πιο μπερδεμένα. Εδώ, ένα πραγματικό πανδαιμόνιο αστάθμητων παραγόντων, φυσικών και υπερφυσικών δυνάμεων, μεταβαλλόμενων κινήτρων τείνει να εξαχνώσει τον δραματικό πυρήνα της υπόθεσης του εγκλήματος, μετουσιώνοντάς τη σε παράπλευρη απώλεια ενός πολυμέτωπου πολέμου με ασαφείς διαχωριστικές γραμμές, ασταθείς συμμαχίες και απανωτές μεταστροφές της τύχης. Οι τροπές αυτές του μύθου ανοίγουν κάθε τόσο καινούργια θέματα, που δεν προλαβαίνουν να αναπτυχθούν ικανοποιητικά, καθώς ο προσανατολισμός της αφήγησης ολοένα αλλάζει. Έχει κανείς την αίσθηση μιας ιστορίας που όσο κερδίζει σε ευρηματικότητα τόσο χάνει σε νοηματική πυκνότητα.

Στον Έκο, ο αναδυόμενος σκεπτικισμός της νεωτερικότητας έχει απέναντί του ένα άτεγκτο, βλοσυρό, οπωσδήποτε όμως σοβαρό και επεξεργασμένο θεολογικό δόγμα. Στον Ακρίβο

Κώστας Ακρίβος

ΠΑΝΔΑΙΜΟΝΙΟ

ΕΚΔ: ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ, 2007, ΣΕΛ: 391, ΤΙΜΗ: 17 ΕΥΡΩ

(όπου ο σκεπτικισμός δεν ενσαρκώνεται από κάποιο πρόσωπο σαν τον Γουλιέλμο του Μπάσκερβιλ, αλλά εκφράζεται μέσα από την ειρωνική διασταύρωση και διαδοχή των γεγονότων), ο δεύτερος πόλος αυτής της αντιπαράθεσης είναι ένα μείγμα απλοϊκής θρησκευτικής πίστης και ωμού εθνικισμού. Όσο και αν η εκδοχή αυτή ταιριάζει περισσότερο στη νεοελληνική πραγματικότητα, δεν παύει να ρηχαίνει το φιλοσοφικό υπόβαθρο του μυθιστορήματος και να υπεραπλουστεύει την προβληματική του. Ακόμα κι έτσι, όμως, ο μοναχός Γεδεών, που αντιπροσωπεύει αυτή τη στάση, θα μπορούσε να είναι κάτι περισσότερο από μια χοντροκομμένη καρικατούρα, όπως συμβαίνει στο βιβλίο.

Ο Ακρίβος έχει δείξει επανειλημμένα ότι ξέρει να αποδίδει πιστά και να εναλλάσσει μέσα στο ίδιο κείμενο πολλά ιδιόλεκτα, από την προφορική ομιλία των λαϊκών στρωμάτων ώς τη γραπτή γλώσσα άλλων εποχών ή το ιδίωμα των επίσημων εκκλησιαστικών εγγράφων. Το επιβεβαιώνει και σ΄ αυτό το μυθιστόρημα. Όταν, όμως, τον λόγο δεν έχουν οι χαρακτήρες μα ο ίδιος ο συγγραφέας, το ύφος του κειμένου γίνεται φλύαρο, στομφώδες και μελοδραματικό, μάλλον επιχρωματίζοντας τα συναισθήματα παρά περιγράφοντάς τα. Έχει κανείς την εντύπωση μίμησης του ύφους λαϊκών ιστοριών τύπου Γενοβέφας, χωρίς μηχανισμούς υπονόμευσής του, αλλά και χωρίς τη γοητεία της αυθεντικής αφέλειάς του.

Συμπερασματικά: ο Ακρίβος, ξεκινώντας από μια ενδιαφέρουσα ιδέα, προσπάθησε να δώσει ένα εντυπωσιακό μυθιστόρημα, που να «εκλαϊκεύει» μια σύνθετη προβληματική μέσα από μια ολοένα πιο δαιδαλώδη ιστορία μυστηρίου και την επίδειξη δεξιοτεχνίας στους ελιγμούς του συγγραφέα μέσα στον λαβύρινθό της. Σε μεγάλο βαθμό τα κατάφερε. Για πολύ κόσμο, το μυθιστόρημά του διαβάζεται ευχάριστα και ικανοποιεί χωρίς να απαιτεί βαθύτερη μέθεξη. Σαφώς λιγότεροι είναι εκείνοι που θα σκεφτούν ενοχλημένοι ότι ο συγγραφέας τοποθέτησε τον πήχυ χαμηλότερα από τις δυνατότητές του, για να κάνει το άλμα του θεαματικότερο.