ρε-ZOOM-έ

Xαίρομαι όταν ακούω ξένους να μιλάνε ελληνικά. Προπαντός χαίρομαι όταν δεν τα μιλάνε σαν τους ΄Ελληνες, «σωστά». Γιατί τα γλωσσικά λάθη τους, τα διαταραγμένα, ανοίκεια ελληνικά τους (που συνηθίζουμε να τα χαρακτηρίζουμε σπαστά ακόμα και όταν δεν είναι τα υποτυπώδη ελληνικά του νεοφερμένου μετανάστη μα μια ολοκληρωμένη, εκφραστική και αποτελεσματική μορφή της ελληνικής γλώσσας) αποτελούν απόδειξη, ίσως την καλύτερη από όλες, ότι η γλώσσα αυτή διατηρεί τη ζωντάνια, την πλαστικότητα και την εμβέλειά της: αυτά τα ελληνικά δεν τα μιλάνε φιλέλληνες που τα σπούδασαν σε σχολές, δεν αφορούν δηλαδή μια ομάδα ειδικών ενδιαφερόντων, μα τα χρησιμοποιούν στην καθημερινή ζωή τους άνθρωποι της προσφυγιάς, της πιάτσας και του μόχθου, που τα τρίβουν και τα ζυμώνουν σύμφωνα με τις ανάγκες τους.

Αυτά τα αλλόθροα ελληνικά μπολιάζονται συνεχώς με ολόφρεσκες, συχνά γλαφυρότατες εκφράσεις, φερμένες από ξένες πατρίδες. Καθώς οι άνθρωποι που τα χρησιμοποιούν τα έχουν μάθει συνήθως εμπειρικά και όχι με τις νουθεσίες και τις απειλές δασκάλων, τα χειρίζονται με μεγαλύτερη ελευθερία και φαντασία από ό, τι οι γηγενείς ομιλητές. Δεν ξεχνάω ποτέ εκείνη την ξένη κοπέλα που έπλασε την υπέροχη λέξη «ετοιμοκάπηλος», για να περιγράψει πολιτικούς και δημοσιολογούντες που καπηλεύονται οποιαδήποτε ιδέα ή λαϊκό συναίσθημα. ΄Η εκείνη την άλλη ξένη που έλεγε τον καβγά «γαβγά», γιατί πίστευε (λογικά και εξόχως παραστατικά!) πως βγαίνει από το γαβγίζω. Ο Σκαρίμπας θα ενθουσιαζόταν με τέτοιες λέξεις.

Η δύναμη μιας γλώσσας είναι, σε πολύ μεγάλο βαθμό, συνάρτηση της ανεκτικότητάς της σε επείσακτα στοιχεία και της αφομοιωτικότητάς της. Τα αγγλικά είναι τόσο πλούσια γλώσσα επειδή, συν τοις άλλοις, απορρόφησαν χιλιάδες λέξεις από πλήθος ξένες γλώσσες, ακόμα και από τις πιο «ταπεινές». Και είναι τόσο εύχρηστα διεθνώς επειδή, όπως και αν τα μιλήσεις, παραμένουν αγγλικά, κατανοητά και αποδεκτά. Ενώ τα γαλλικά, για παράδειγμα, αν δεν μπορείς να τα μιλήσεις comme il faut, καλύτερα να μην τα μιλήσεις καθόλου.

Από αυτή την άποψη, το γεγονός ότι οι φωνητικές και γραμματικές παραμορφώσεις της ελληνικής από τους ξένους δεν μας προκαλούν περιφρόνηση ή αμηχανία μα το πολύ πολύ να τις βρίσκουμε γραφικές είναι ένα καλό σημάδι για τη γλώσσα μας και τον πολιτισμό μας, ένα ελληνιστικό ζώπυρο που έφτασε ώς τις μέρες μας. «Οριενταλισμός» είναι ένας όρος που χρησιμοποιήθηκε από τον Έντουαρντ Σαΐντ για να περιγράψει τον τρόπο που οι δυτικοί μελετητές προσέγγισαν τους πολιτισμούς της Ανατολής κυρίως τον 18ο και 19ο αιώνα: από τη σκοπιά του ιμπεριαλιστή και αποικιοκράτη, κατασκευάζοντας ή ενεργοποιώντας πλήθος αρνητικά στερεότυπα. Υπάρχει, όμως, και το αντίθετο φαινόμενο, που από τον 20ό αιώνα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη πολιτική βαρύτητα, με (πιθανώς προσωρινή μόνο) κορύφωση τη δεκαετία που διανύουμε. Οι καθηγητές Ιan Βuruma και Αvishai Μargalit το ονομάζουν «δυτικισμός». Στο φερώνυμο βιβλίο τους ( Δυτικισμός.Η Δύση στα μάτια των άλλων, μετάφραση Ξενοφών Γιαταγάνας, γλωσσική επιμέλεια Νερίνα Κιοσέογλου, εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 2007, 153 σελίδες) εξετάζουν τα αρνητικά, πολεμικού χαρακτήρα στερεότυπα για τη Δύση που σχηματίστηκαν σε πολιτισμούς οι οποίοι βρέθηκαν κάτω από την κυριαρχία της ή τη διαβρωτική επίδρασή της. Η μελέτη τους εστιάζει σε τέσσερις περιπτώσεις: της προπολεμικής Ιαπωνίας, της Ινδίας, της τσαρικής Ρωσίας, αλλά προπαντός- και εύλογα- του μουσουλμανικού κόσμου.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες διαπιστώσεις των δύο μελετητών είναι ότι ο δυτικισμός, ως εχθρική στάση απέναντι στη νεωτερικότητα, τον Διαφωτισμό, την ατομικότητα, άντλησε παντού όπου αναπτύχτηκε τα βασικά επιχειρήματά του από τη σκληρότατη κριτική που ασκήθηκε εναντίον του δυτικού πολιτισμού από δυτικούς διανοητές. Αυτό όμως που, ως αυτοαμφισβήτηση, είναι έκφραση δυναμισμού, ανοιχτοσύνης και πολυμορφίας του δυτικού πνεύματος γίνεται στα χέρια των εξωτερικών εχθρών του ιδεολογικό εργαλείο αποκλεισμού και στεγανοποίησης: η Δύση δεν απαξιώνεται απλώς, μα απανθρωποποιείται, δαιμονοποιείται, και οι αντίπαλοί της ανακηρύσσουν καθένας τη δική του πίστη, τη δική του, μονολιθική ερμηνεία του πολιτισμού του σε περίπου αυτονόητη οδό για όσους θέλουν να είναι άνθρωποι. Από αμυντική αντίδραση, δηλαδή, ο δυτικισμός εξαλλάσσεται σε επιθετική ιδεολογία με αξιώσεις παγκόσμιας κυριαρχίας. Ασφαλώς δεν πρόκειται παρά για μια επιμέρους θεώρηση των σχέσεων της Δύσης με τους πολιτισμούς που είναι ή αισθάνονται θύματά της, αλλά το βιβλιαράκι αυτό αξίζει να προσεχτεί για τα ερεθίσματα που δίνει στη σκέψη.