Φαινόμενα

Προσοχή! Μας βλέπουν!

Εμφανίστηκε ως αλληλοσπαραγμός δημοσιογράφων, όπως συμβαίνει στα μικρά, κλειστοφοβικά περιβάλλοντα, αλλά είναι σύγχρονη ανάγκη η ενημέρωση του κοινού για την ενημέρωση
Πίσω από τη θολή σκόνη που σηκώθηκε γύρω από τον ρόλο των δημοσιογράφων και των μέσων και τα συμπαρομαρτούντα της διάλυσης μιας εκδοτικής συνεργασίας, εμφανίστηκε μια νέα ανάγκη ενημέρωσης. Για την ίδια την ενημέρωση, τις μεθόδους και τα πρόσωπά της.

Σκοπός δεν είναι η ανάλυση του εκδοτικού εγχειρήματος και των προσωπικοτήτων που συνεργάστηκαν, αλλά το παράδειγμά του ως καθοριστικό για την ανάδειξη της ανάγκης για ενημέρωση σχετικώς με τα μέσα που ενημερώνουν και τις μεθόδους που χρησιμοποιούν. Ακριβώς επειδή το συγκεκριμένο βασίστηκε στην τηλεοπτική «αύρα» των δύο βασικών πρωταγωνιστών (Μάκη και Θέμου), η οποία εξ ορισμού θαμπώνει το βλέμμα. Αν δεν ήταν δύο τόσο προβεβλημένοι τηλεαστέρες, η διαφημιστική τους καμπάνια να κολυμπούν στην ίδια μπανιέρα- για παράδειγμα- θα ήταν άσχετη, το πολύ πολύ να προκαλούσε γέλιο η εικόνα δυο αγνώστων που μπανιαρίζονται παρέα, γεγονός που θα στερούσε τη σοβαρότητα από το εκδοτικό τους εγχείρημα.

Το φαινόμενο του προβληματισμού και της ανάγκης να ενημερώνονται οι πολίτες για την ενημέρωσή τους και να εκφράζουν τη δυσαρέσκειά τους, κάθε άλλο παρά εγχώριο είναι. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, δεν ήταν λίγες οι φορές που οι πολίτες εμφανίστηκαν δυσαρεστημένοι από τον τρόπο που ενημερώνονται, τόσο που στα μέσα του ΄90 η εφημερίδα «Le Μonde», ακολουθώντας το παράδειγμα της «Εl Ρais» στην Ισπανία και της «Washington Ρost» στις ΗΠΑ, όρισε «διαμεσολαβητή», έναν σύνδεσμο μεταξύ των αναγνωστών και των γραφείων σύνταξης, ο οποίος συναντάται με αναγνώστες και κοινοποιεί την κριτική που άσκησαν στην εφημερίδα. Το ίδιο έκαναν και τα κανάλια (τα κρατικά), με εκπομπές με τις οποίες οι τηλεθεατές μπορούσαν να επικοινωνήσουν και να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους. Τα μέτρα αποδείχθηκαν «ασπιρίνες», ωστόσο έγιναν αφορμή για να ανασυνταχθούν οι δημοσιογράφοι, να συζητήσουν περί δεοντολογίας και να αποδεχθούν τον ειρηνικό και οριστικό διαχωρισμό μεταξύ εκείνων που γράφουν σε εφημερίδες και εκείνων που κάνουν τηλεόραση.

Ήταν μια μεγάλη συζήτηση, η οποία ανέδειξε εξ ίσου τη μεγάλη ευθύνη των πολιτών. Μπορεί να έχει ευθύνη ο δημοσιογράφος, αλλά αν ο πολίτης θέλει να ενημερωθεί, έγραφε ο Ιγκνάσιο Ραμονέ την εποχή εκείνη, οφείλει να αλλάζει μέσο ενημέρωσης, να αγνοεί μια πηγή αν διακρίνει ότι δεν μπορεί να έχει εμπιστοσύνη, να έχει μια ενεργητική και όχι παθητική στάση. Δεν μπορεί για παράδειγμα να ενημερώνεται από την τηλεόραση, η οποία έχει στόχο να ψυχαγωγεί ακόμη και με τα δελτία ειδήσεων. Δυο μύθοι της ενημέρωσης, οι οποίοι παντού στον υπόλοιπο κόσμο είτε δεν δημιουργήθηκαν ποτέ είτε είχαν καταρριφθεί με την εξέλιξη της εμπορικής τηλεόρασης, στη χώρα μας επηρέασαν και μπέρδεψαν συνειδήσεις.

Ο ένας ήταν ότι η εμπορική τηλεόραση είναι «ελεύθερη τηλεόραση», γεγονός που εμπόδισε τη δημιουργία συνείδησης για τα πραγματικά όρια και τους στόχους της. Αποτέλεσμα, τόσο η ανεξέλεγκτη χρήση της τεχνολογίας, η οποία ταυτίστηκε με «δημοσιογραφική ελευθερία» αν και κατάργησε κανόνες και δεοντολογία, όσο και η δημιουργία μιας αίσθησης σκοτεινού παρασκηνίου για οικονομικά συμφέροντα που μάχονται την ελευθερία του λαού- άρα οι δημοσιογράφοι που εμφανίζονται ασύδοτοι αυτοπροβάλλονται ως ελεύθεροι από αυτά-, ενώ είναι κοινός τόπος παγκοσμίως ότι η εμπορική τηλεόραση συνδέεται με την αγορά και αυτήν έχει στόχο να ενισχύσει.

Ο δεύτερος μύθος που συντηρείται σαν ένα είδος ταμπού, αλλά καταργείται με εκρήξεις (αλλού έχει ήδη καταργηθεί), είναι ότι τα μίντια είναι ο «παρατηρητής», το μάτι που βλέπει χωρίς να το βλέπουν. Και όμως, ο κόσμος βλέπει, παρατηρεί και αναλύει. Ακόμη και αν η τηλεοπτική λάμψη θαμπώνει το βλέμμα, η εξέλιξη της αγοράς και ο υπερφωτισμός αιφνίδιων γεγονότων, τα οποία συνήθως προκαλεί ο συνωστισμός συμφερόντων στη σκιά, αποδεικνύουν ότι «ουδέν κρυπτόν».


Παράδοξο σταυρόλεξο

Το παράδοξο σταυρόλεξο που συνέθεσε τις ημέρες αυτές ορυμαγδός αποκαλύψεων, ασύνδετων εκ πρώτης όψεως, για τους λόγους οι οποίοι οδήγησαν έναν κρατικό λειτουργό σε απόπειρα αυτοκτονίας, έναν δικηγόρο στην ίδια πράξη, έναν άλλο στο νοσοκομείο με «αυτοκτονικό ιδεασμό», συνεργάτες του πρωθυπουργού στον ανακριτή, δυο πρώην συνεκδότες σε ανοιχτό πόλεμο και δημοσιογράφους σε αλληλοσπαραγμό, έφερε σε κοινή θέα το πρόβλημα: η ενημέρωση δεν είναι πλήρης όταν περιορίζεται στους τομείς της οικονομίας, της πολιτικής και του πολιτισμού, αλλά τη συμπληρώνει η ενημέρωση για την ενημέρωση.