Γνώμη Μετά τον Χριστόδουλο

Ότι ο Χριστόδουλος αφήνει πίσω του ίχνος βαθύ, ούτε λόγος. Η δεκαετία που πέρασε θα μπορούσε να μείνει στη μνήμη μας  ως η «εποχή Χριστόδουλου».

Ότι μια πλήρης και ψύχραιμη αποτίμηση αυτής της εποχής είναι πρόωρο να γίνει, είναι επίσης σωστό. Ο Χριστόδουλος αγαπήθηκε όσο λίγοι ιεράρχες, ο θάνατός του συγκίνησε και η αξιοπρέπεια των τελευταίων του στιγμών απέσπασε τον σεβασμό και εκείνων που δεν υπήρξαν οπαδοί του.

Αλλά είναι, επίσης, φανερό ότι- ιδίως εν όψει της εκλογής ενός νέου προσώπου και της επιλογής ενός νέου δρόμου για την Εκκλησία- είναι ανάγκη να κάνουμε μια πρώτη, έστω βιαστική και ατελή, αποτίμηση της εποχής Χριστόδουλου. Ο Χριστόδουλος ανέβηκε στον αρχιεπισκοπικό θρόνο ως φορέας μιας, ρητής σχεδόν, εκσυγχρονιστικής επαγγελίας.

Η επαγγελία ήταν σε αρμονία με την εποχή: Τo 1998, το αίτημα του εκσυγχρονισμού είχεακόμη θετικό πρόσημο στην κοινή συνείδηση, ήταν- οριακά, έστω- ένα πλειοψηφικό αίτημα. Ταίριαζε και με τον άνθρωπο: ο νέος Αρχιεπίσκοπος ήταν χαρισματικός, νέος, «μιντιακός», γλωσσομαθής, καλλιεργημένος. Και οι πρώτοι λόγοι του, εκείνα τα τηλεοπτικά «σας πάω» και «ελάτε όπως είστε» προς τους νέους, έμοιαζαν να επιβεβαιώνουν αυτήν την εκσυγχρονιστική του επαγγελία.

Ο Χριστόδουλος επιχείρησε, πράγματι, μια επί το ελκυστικότερον επικοινωνιακή ανανέωση του «λόγου» και της «εικόνας» της Εκκλησίας, μια προσπάθεια διεύρυνσης του «λαού του θεού», προσέλκυσης νέων ακροατηρίων. Έκανε την Εκκλησία περισσότερο ορατή. Περισσότερο παρεμβατική. Περισσότερο «τηλεοπτική». Έστω κι αν σπατάλησε μεγάλο μέρος του χαρίσματός του στο κυνήγι εθνικών φαντασμάτων, σε έναν μάταιο αγώνα σε ένα λάθος μέτωπο- τη μάχη των ταυτοτήτων. Έστω κι αν επλήγη η δημοτικότητά του από έναν κύκλο σκανδάλων.

Αν, όμως, με τον- μάλλον αδόκιμο εν προκειμένω- όρο «εκσυγχρονισμός» επιχειρούσε κανείς να περιγράψει μια ουσιαστικότερη ανανέωση του λόγου της Εκκλησίας, μια νέα πνευματικότητα σε επαφή με τις βαθύτερες ανθρώπινες αγωνίες της εποχής, την υπέρβαση της θεολογίας του κατηχητικού της δεκαετίας του

Έχουμε κάθε λόγο να προσευχόμαστε για μια νέα εποχή στην εκκλησιαστική ηγεσία, για έναν νέο λόγο που δεν θα κολακεύει τους φόβους μας, μα θα τους παρηγορεί, δεν θα απαντά με μισαλλοδοξία στην ξενοφοβία μας και δεν θα φιλοδοξεί να εθναρχήσει, κατά βαρβάρων δωρούμενη, αλλά να συμφιλιώσει

΄60, της θεολογίας της «Ζωής» και του «Σωτήρα», υπέρ μιας πιο στοχαστικής και πιο ελεύθερης (και γι΄ αυτό ίσως συνεπέστερης προς την ορθόδοξη παράδοση) θεολογίας, αυτό δεν επιχειρήθηκε καν. Υπερέβαινε και τον άνθρωπο και το περιβάλλον της διοικούσας Εκκλησίας.

Παραμένει, λοιπόν, αμφίβολο κατά πόσον (και κατά τι) η εποχή Χριστόδουλου άλλαξε την Εκκλησία. Το βέβαιο- και το σημαντικότερο- είναι ότι, στο μεταξύ, αλλάξαμε εμείς. Και αλλάξαμε πολύ.

Από έρευνες της δεκαετίας του ΄80 προκύπτει ότι η Ελλάδα της μεταπολίτευσης εκκλησιαζόταν μόνον σε μεγάλες γιορτές, είχε θερμή σχέση με την ορθόδοξη παράδοση, αλλά ψυχρή σχέση με μια διοικούσα Εκκλησία που έφερε το στίγμα του εναγκαλισμού με τους δικτάτορες και είχε κι ένα σημαντικό ποσοστό (από 12% έως 15%) ανθρώπων που δήλωναν «κοσμικοί», απέχοντες της Εκκλησίας. Ανεπαισθήτως τα πράγματα άλλαξαν. Σήμερα, η Ελλάδα έχει το υψηλότερο στην Ευρώπη ποσοστό ανθρώπων που δηλώνουν «θρήσκοι», ένα από τα υψηλότερα ποσοστά τακτικού εκκλησιασμού, ενώ το ποσοστό εκείνων που δηλώνουν πως απέχουν έχει πέσει κάτω από το 5%- το απολύτως χαμηλότερο ποσοστό «εκκοσμίκευσης» σε όλη την Ευρώπη. Η Εκκλησία από out έγινε in. Δεν υπάρχει τηλεοπτικό σελέμπριτι χωρίς εικόνισμα στο καμαρίνι και έναν γέροντα πνευματικό στο Άγιον Όρος.

Μόδα; Ασφαλώς, όχι. Πίσω από τη μόδα υπάρχει μια βαθύτερη αναζήτηση ταυτότητας και ασφάλειας μιας φοβισμένης, αναδιπλωμένης και ανασφαλούς χώρας. Κι αυτή η αναζήτηση όχι μόνον απενοχοποιεί την Πίστη, αλλά και τη μετατοπίζει στο κέντρο της περιοχής του πολιτικώς ορθού.

Εκ των πραγμάτων, λοιπόν, η Εκκλησία αναλαμβάνει- ιδίως σε μια περίοδο πολιτικής κρίσης, απαξίωσης των πολιτικών ηγεσιών και έκλειψης των πνευματικών ελίτ- ένα μεγάλο μέρος της ευθύνης για τη διαχείριση αυτής της αλλαγής, αυτού που ονομάστηκε «φόβος της παγκοσμιοποίησης», της ανασφάλειας και της ανάγκης μας για παρήγορες ασφαλείς ταυτότητες.

Γι΄ αυτό και έχουμε κάθε λόγο να προσευχόμαστε για μια νέα εποχή στην εκκλησιαστική ηγεσία, για έναν νέο λόγο που δεν θα κολακεύει τους φόβους μας, μα θα τους παρηγορεί, δεν θα απαντά με μισαλλοδοξία στην ξενοφοβία μας και δεν θα φιλοδοξεί να εθναρχήσει, κατά βαρβάρων δωρούμενη, αλλά να συμφιλιώσει.