Φαινόμενα

Και οι πέτρες νιώθουν ντροπή…

Η δουλειά του καλλιτέχνη είναι να παρατηρεί το κοινότοπο προκαλώντας του αμηχανία, λέει ο Ιρλανδός Μπάνβιλ, στις «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ1)
«Κοιτάω μια πέτρα στον δρόμο και την περιγράφω μέσα μου, αν είναι λεία, αν έχει γωνίες, κι εκείνη αρχίζει να ντρέπεται, νιώθει αμήχανα, όπως το σώμα που ερωτεύεσαι νιώθει αμήχανα που το προσέχεις, και ακριβώς αυτό κάνει και ο καλλιτέχνης στον κόσμο. Είναι εξαιρετική εμπειρία να προσέχεις και να περιγράφεις το κοινότοπο», λέει ο συγγραφέας Τζον Μπάνβιλ στους συνομιλητές του Μικέλα Χαρτουλάρη και Ανταίο Χρυσοστομίδη και μια εκπομπή αφιερωμένη στο δύσκολο πεδίο της λογοτεχνίας για την τηλεόραση μία ημέρα μετά μοιάζει να απαντά στον αφορισμό που διατυπώθηκε σε άλλη εκπομπή της ΕΡΤ («Τop Story») για το ότι «οι διανοούμενοι δεν κάνουν παρέμβαση στην κοινωνία» (Σταμάτης Μαλέλης, διευθυντής ενημέρωσης, Star). Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερη και πιο καίρια απάντηση σε οποιονδήποτε του οποίου οι ορίζοντες έχουν τα μεγέθη της τηλεοπτικής οθόνης για τον τρόπο που παρεμβαίνει ένας καλλιτέχνης, ένας δημιουργός στην εποχή του. Μόνο που η κριτική της παρέμβασης των διανοουμένων- όπως και οποιαδήποτε κριτική- προϋποθέτει άριστη γνώση των μέσων που χρησιμοποιούν, όπως της σκέψης και του έργου τους.

Και η σκέψη του Τζον Μπάνβιλ της «Θάλασσας», του «Μπέντζαμιν Μπλακ», ξεδιπλωνόταν με ύφος ήπιο, καθημερινό, περιγράφοντας όχι μόνο τον τρόπο που γράφει- «πρώτα στο χαρτί με πένα και μετά στο κομπιούτερ, γιατί το κομπιούτερ είναι πιο γρήγορο από τη σκέψη, δεν αντιστέκεται και κάποια στιγμή σου λέει, ότι έχεις τελειώσει, ενώ εσύ μόλις έχεις αρχίσει, σε αντίθεση με το χαρτί που αντιστέκεται»-, αλλά και με πολιτική ματιά την εποχή και τη χώρα του. Μιλάει για τα χρόνια που η ιρλανδέζικη κοινωνία ήταν παγιδευμένη στις συντηρητικές νοοτροπίες τις οποίες διαμόρφωνε μια στενή σχέση Κράτους και Εκκλησίας.

Κοινωνικές αντιλήψεις αποπνικτικές, που δεν άφηναν πνεύμα καλλιτεχνικό να αναπτυχθεί, όπως είναι πάντα εκείνες που θέλουν Απόλυτες Αλήθειες, να καθορίζουν την ανθρώπινη σκέψη θωρακίζοντάς την από απορίες και νέες αναζητήσεις.

Μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση για τη μεταπολεμική Ιρλανδία, μια χώρα μικρή, όπως και η Ελλάδα, λέει ο Μπάνβιλ, όπου μια ομοψυχία Κράτους και Εκκλησίας ασκούσε τον έλεγχο στην κοινωνία ορίζοντας τις σχέσεις των ανθρώπων. Εποχές που ήταν χειρότερο να μείνει έγκυος μια κοπέλα εκτός γάμου από τις ληστείες ή οποιοδήποτε άλλο έγκλημα. Εποχές που οι ρόλοι των φύλων ήταν μοιρασμένοι έτσι ώστε να είναι εσαεί παγιδευμένοι όλοι σε αυτούς. Τα κορίτσια πήγαιναν σε ένα είδος παρθεναγωγείων, τα οποία διηύθυναν καλόγριες και όπου γίνονταν δούλες ή εκπαιδεύονταν να είναι δούλες στα σπίτια τους. Οι μεν άντρες έπιναν και γυρνούσαν στα σπίτια τους μεθυσμένοι, οι δε γυναίκες μάθαιναν ότι μέσα στο σπίτι έχουν αυτές την εξουσία, αλλά τίποτε άλλο πέραν αυτής. Όλα όμως άλλαξαν όταν το 1992 αποκαλύφθηκε ότι ένας πολύ δημοφιλής επίσκοπος είχε καταχραστεί χρήματα για να πληρώσει την ερωμένη του. «Αυτή η υπόθεση ήταν το δικό μας Τείχος του Βερολίνου», κάνει τον εύστοχο παραλληλισμό ο Ιρλανδός συγγραφέας, που εντυπωσιάζει με τη μεστή και οργανωμένη πολιτικοκοινωνική του ματιά στην εποχή του και τη χώρα του. «Αίφνης οι συμπατριώτες μου συνειδητοποίησαν ότι η Εκκλησία όπως εμφανιζόταν και ήλεγχε τις ζωές τους δεν υπάρχει και τότε είπαμε να φύγουν οι παπάδες, φτάνει. Τώρα μπορούμε να κάνουμε μουσική ποπ, τέχνη και μερικά ακόμη».


Η έμπνευση είναι σαν πουλί

Η σκηνοθεσία (Απόστολος Καρακάσης) υπογραμμίζει τον λόγο του Μπάνβιλ, πλαισιώνοντάς τον με την ατμόσφαιρα του ιρλανδέζικου τοπίου, τον αέρα πάνω από τις πέτρες των δρόμων, τις πέτρες που παρατηρεί «μέχρι να τους φέρει αμηχανία», οι δύο Έλληνες δημοσιογράφοι απέναντί του, διακριτικές παρουσίες στα πλάνα, σχεδόν αθέατοι, όπως πρέπει στην τηλεόραση που αναδεικνύει το εξέχον πρόσωπο και δουλειά της είναι να το αναδείξει, να το «ξεκλειδώσει». Και ο Τζον Μπάνβιλ τους επιτρέπει- και σε μας- τη θέαση της σκέψης και της μεθόδου του. «Ξεκινάω κάθε πρωί ξύνοντας τα μολύβια μου, μια συνήθεια- κλισέ, όλοι οι συγγραφείς ξύνουν τα μολύβια τους και μετά παρατηρώ έξω, η έμπνευση είναι σαν το πουλί, πρέπει να πλησιάσεις πίσω του αργά και ξαφνικά, οπ, το πιάνεις…».

Ένα μικρό ζύγι ο λόγος του, που με την πυκνότητα του υλικού του βαραίνει στη ζυγαριά μιας εποχής ιλιγγιώδους παραγωγής όγκων λιπώδους ελαφρότητας.