Κριτική Εικαστικών

Ένας σουρεαλιστής ζητά νέα ερμηνεία

Πολύ ελκυστική η αναδρομική έκθεση για τον Νίκο Εγγονόπουλο, στο Μουσείο Μπενάκη. Θέτει έμπρακτα- αν και χαμηλόφωνα- νέα ζητήματα στο πώς βλέπουμε σήμερα τον σπουδαίο ζωγράφο, σκηνογράφο και ποιητή. Την συνοδεύει και μια εξαιρετική έκδοση, με τεκμηρίωση έργων και εκτεταμένη μελέτη της Κ. Περπινιώτη-Αγκαζίρ.

Η έκθεση έχει δύο τμήματα: ένα για τη ζωγραφική κι ένα άλλο, για τα σχέδια και τις σκηνογραφίες. Το πρώτο είναι αντιπροσωπευτικό αλλά και συρρικνωμένο, το δεύτερο εξαπλωμένο ασυνήθιστα. Οι θεατές αντικρύζουν τα έντονα χρώματα του κατ΄ εξοχήν Έλληνα σουρεαλιστή με φόντο ένα επίσης δυνατό μουσταρδί στους τοίχους, που όμως δεν καταφέρνει να μας κάνει να λησμονήσουμε το περιορισμένης έμπνευσης και εκτέλεσης χρωματολόγιο του Εγγονόπουλου, ιδίως με τα κόκκινα και τα μπλε «όπως τα βγάζει το σωληνάριο», χωρίς ανάμειξη κλιμάκων στη παλέτα.

Οι πίνακες διατρέχουν όλα τα δημιουργικά χρόνια, από το 1938 έως το 1985: ετερόκλητες φιγούρες (μούσες, ήρωες του 1821, ο Μπολιβάρ κ.ο.κ.), σώματα σαν από μινωική τοιχογραφία και με βυζαντινή τρισδιάστατη αντίληψη στο πλάσιμο, με ενδυματολογία «διαχρονικού ελληνοκεντρισμού», σε συναντήσεις εκτός τόπου και χρόνου, δίπλα στην Ακρόπολη ή σε νεοκλασικά αρχοντικά ή σε αινιγματικούς χώρους. Η όλη σύνθεση είναι θεατρική, υπερβολική, εξυπναδίστικη, βαρύγδουπη από πρόθεση, σαν οπτική οχλαγωγία, και η δεδομένη πραγματικότητα αμφισβητείται έντονα (κεφάλια χωρίς χαρακτηριστικά, συχνά «πτηνόμορφα» ή «λουλουδόμορφα»)

κατά το δόγμα των υπερρεαλιστών όλου του κόσμου, ιδίως των λογοτεχνικής αφετηρίας και εμπνεύσεως- όπως είναι, πιστεύω, και ο Εγγονόπουλος.

Ο προβληματισμός του, πάντως, βγαίνει επαρκώς από την επιλογή των επιμελητών της έκθεσης, αν και όχι τόσο εύγλωττα όσο εάν τα έργα, π.χ., έμπαιναν σε πολεμική αντιπαράθεση- όχι απλώς σε συνοδευτική παραλληλία- με ποιήματα.

Στη σημειολογική και δια-κειμενική ερμηνεία μιας καλλιτεχνικής κατάθεσης, είναι σαφέστατο πως δεν πρόκειται για μια αυτάρκη ζωγραφική όσο για «εικονογράφηση ποιητικών διατυπώσεων», με ρητορικά «τρικ» του Λόγου, τα οποία στον κόσμο της Εικόνας χάνουν πολύ, χωρίς να την αποδομούν δημιουργικά. Το σουρεαλιστικό παραλήρημα, για παράδειγμα, στην εκφορά ή τη γραφή των λέξεων είναι πράγματι μια διονυσιακή, μια εκστασιακή αποκάλυψη υποσυνείδητων συνειρμών, αλλά σε εικόνα ζωγραφική το αντίστοιχο θα ήταν οι αφαιρετικές φόρμες ταχείας διατυπώσεως, κάτι μεταξύ Μιρό και πρώιμου Πόλοκ, ή έστω πρώιμου Γ. Βακαλό- ειρήσθω εν παρόδωπου σκηνογράφησε για τους σουρεαλιστές το 1925, αλλά σαν ζωγράφος έμεινε στην προσπάθεια. Όχι πάντως εικονογραφήματα.

Δυστυχώς, η προσέγγιση του Εγγονόπουλου ως ισότιμου- αναπόδεικτα- ζωγράφου και ποιητή γίνεται με τους όρους των κριτικών της λογοτεχνίας. Έτσι, συνεχίζεται σήμερα μια τοποθέτηση αστήρικτη σε εικαστικά μορφοπλαστικά μέτρα. Μάλλον για κλασικίζοντα εκλεκτικιστή εικονογράφο πρόκειται παρά για ζωγράφο που ανακινεί και προσδοκά το απρόβλεπτο. Σωστά οι επιμελητές πρόβαλαν περισσότερο τα (εκπληκτικής τρυφερότητας, αθωότητας, ευπλασίας) μικρά σχέδια, τα πορτρέτα παραδοσιακών σπιτιών- σημαντικότατα έργα, σαν μεταγραφές ζωγραφικής Καραγκιόζη- και ιδιαίτερα τις σκηνογραφίες που μαρτυρούν και την καταλυτική έμπνευσή του από τη θεατρική τέχνη.

Αναξιοποίητα και αναπάντητα έμειναν παλιά και νέα κρίσιμα ερωτήματα: Πόσο μεταφέρει στο συνολικό του έργο το δίλημμα «Λόγος ή Εικόνα;» που ζει έντονα ο πολιτισμός (και η τότε Ελλάδα) από εκείνα τα χρόνια, όταν τα οπτικά μέσα (σινεμά, έντυπα, ντιζάιν) έμπαιναν στην καθημερινότητα, υποκαθιστώντας τη γλώσσα; Γιατί παρασιωπάται η χυμώδης συμβολή του προς έναν βυζαντινότροπο «δικό μας» σουρεαλισμό- προέκταση της εκκοσμίκευσης από τον Κ. Παρθένη και τον Φ. Κόντογλου- μέσα σε αναπόδεικτες ρητορείες για το μάρκετινγκ της σουρεαλιστικής επαναστατικότητας στον «συντηρητικό» νεοελληνικό πολιτισμό κ.λπ. Απροσδιόριστος μοιάζει να αποχωρεί από την επετειακή αυτή έκθεση ο Εγγονόπουλος, σαν γνήσιος υπερρεαλιστής.

ΙΝFΟ

● Νίκος Εγγονόπουλος, Αναδρομική ζωγραφικής και σκηνογραφίας, Μουσείο Μπενάκη- Πειραιώς, Πειραιώς 138- Ανδρονίκου, Γκάζι, τηλ.: 210-3453.111, μέχρι 20