Γνώμη Το δίλημμα του εκλογικού νόμου

Πριν από περίπου πέντε χρόνια, ένας από τους πιο αξιανάγνωστους αρθρογράφους των «ΝΕΩΝ», ο Γιάννης Βούλγαρης, είχε γράψει πως «η Ελλάδα θα υποχρεωθεί να περάσει από τον hardware εκσυγχρονισμό της ΟΝΕ σε έναν softaware εκσυγχρονισμό». Πως, δηλαδή, μετά την επίτευξη των χονδροειδών οικονομικών δεικτών προσαρμογής, είχε έρθει η ώρα των διάχυτων λειτουργικών και θεσμικών αλλαγών, που θα άγγιζαν μεγάλα στρώματα της διοίκησης και της κοινωνίας. Από τότε περί μεταρρυθμίσεων ακούσαμε πολλά και είδαμε λίγα. Πολύ λίγα: Ο Συνήγορος του Πολίτη, τα ΚΕΠ του Σταύρου Μπένου και πέραν τούτων ουδέν. Μεταρρυθμίσεις ακούμε, μα μεταρρυθμίσεις δεν βλέπουμε.

Γιατί, άραγε; Γιατί δύο διαδοχικές κυβερνήσεις, από το 2000 ώς σήμερα, απέτυχαν να προωθήσουν μεταρρυθμίσεις; Το ερώτημα έχει προκαλέσει πολλές συζητήσεις και έχει λάβει πολλές απαντήσεις. Και οι περισσότερες συμπίπτουν. Το κεντρικό πρόβλημα είναι το ίδιο το πολιτικό σύστημα και ο τρόπος συνάρθρωσής του με την κοινωνία και τη διοίκηση. Φταίει που- πάλι κατά τον Γ. Βούλγαρη- «το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. παραμένουν κόμματα της δραχμής στην Ελλάδα του ευρώ». Φταίει που και οι δύο εκπροσωπούν το παλιό μοντέλο μιας Ελλάδας που διένειμε τα κέρδη της ανάπτυξής της, με τρόπο που ενίσχυε παράλογα την ιδιωτική κατανάλωση εις βάρος των δημόσιων υποδομών και υπηρεσιών. Το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. έγιναν «τα κόμματα του μποτιλιαρισμένου Ι.Χ. και του αυθαίρετου εξοχικού». Κι αν είναι αλήθεια ότι οι μεταρρυθμίσεις, με συναίνεση και με προοδευτικό πρόσημο, απαιτούν, προπάντων, την ανασυγκρότηση και αναζωογόνηση της δημόσιας σφαίρας, αυτή με τη σειρά της απαιτεί μια ριζική αναδόμηση του πολιτικού συστήματος.

Κάπως έτσι φθάνουμε, λοιπόν, και στον εκλογικό νόμο. Γιατί, όπως έχει πει κορυφαίος συνταγματολόγος, το εκλογικό σύστημα είναι «ο βασικός παράγοντας, ο καταλύτης για τη διαμόρφωση όχι μόνο του κομματικού και του πολιτικού συστήματος, αλλά και του κοινοβουλευτικού». Συμπέρασμα

Κάποια παραλλαγή του περίφημου γερμανικού συστήματος (το οποίο επιτρέπει στον κάθε ψηφοφόρο να ψηφίζει την εθνική ή περιφερειακή λίστα του κόμματος που προτιμά και, με χωριστό ψηφοδέλτιο, να επιλέγει τον βουλευτή της μονοεδρικής ή δυεδρικής του περιφέρειας, που μπορεί να είναι ανεξάρτητος ή να πολιτεύεται με άλλο κόμμα) θα μπορούσε να ήταν μία λύση. Αλλά προφανώς δεν είναι η μόνη

προφανές: Για να ξεμπλοκάρουν οι αλλαγές που όλο εξαγγέλλονται και όλο ματαιώνονται, για να πάρει εμπρός η σταματημένη μηχανή, για να πάψει την πολιτική να την αποτελματώνει το πελατειακό «πολιτικό κόστος» και τη διοίκηση η «πολιτική πατρωνία», πρέπει να αρχίσουμε από τη μεταρρύθμιση υπ΄ αριθμόν ένα: την αλλαγή του «κανόνα του παιχνιδιού», του εκλογικού συστήματος.

Και, προφανώς, το θέμα δεν είναι να αλλάξει ο λογάριθμος της κατανομής των εδρών μεταξύ του πρώτου και των υπολοίπων κομμάτων, να γίνει ευκολότερη ή δυσκολότερη η αυτοδυναμία. Αυτό είναι πολιτικάντικο πρόβλημα. Το πολιτικό πρόβλημα είναι να απαλλαγεί το εκλογικό σύστημα από τις δύο ιδιότυπα ελληνικές ασθένειές του.

Η πρώτη είναι ο σταυρός προτίμησης- ένας θεσμός που παράγει φαυλότητα και πελατειακή σχέση, που μετατρέπει την εκλογική διαδικασία σε άγριο εσωκομματικό ανταγωνισμό προς άγραν της σταυροφόρου πελατείας, αντί πολιτική και ιδεολογική αντιπαράθεση αντιπάλων κομμάτων και που – όχι τυχαία- δεν απαντάται σε κανένα άλλο ευρωπαϊκό εκλογικό σύστημα.

Η δεύτερη είναι οι μεγάλες εκλογικές περιφέρειες, που καταλύει τη σχέση αντιπροσώπευσης μεταξύ βουλευτή και εκλογέων, παραδίδει τη σχέση αντιπροσώπευσης κατ΄ αποκλειστικότητα στα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, εξαρτά την εκλογή από τη (μαύρη) χρηματοδότηση και την υπενοικίαση μηχανισμών εξασφάλισης πελατείας και αποδιώχνει από τη δημόσια σφαίρα όποιον δεν θέλει (ή δεν μπορεί) να συναλλαγεί μαζί του. Κάποια παραλλαγή του περίφημου γερμανικού συστήματος (το οποίο επιτρέπει στον κάθε ψηφοφόρο να ψηφίζει την εθνική ή περιφερειακή λίστα του κόμματος που προτιμά και, με χωριστό ψηφοδέλτιο, να επιλέγει τον βουλευτή της μονοεδρικής ή δυεδρικής του περιφέρειας, που μπορεί να είναι ανεξάρτητος ή να πολιτεύεται με άλλο κόμμα) θα μπορούσε να ήταν μία λύση. Αλλά προφανώς δεν είναι η μόνη. Υπάρχουν και άλλες λύσεις που να συνδυάζουν αναλογική εκπροσώπηση, ισχυρή και αδιαμεσολάβητη σχέση αντιπροσώπευσης και περιορισμό της ισχύος των «ενδιάμεσων» (χρηματοδοτών, ΜΜΕ, συνδικαλιστών, πολιτευτών κ.λπ.) και της φθοράς και διαφθοράς που φέρνουν μαζί τους.

Το θέμα, συνεπώς, δεν είναι το όνομα του «μοντέλου», αλλά το δίλημμα που έχει τεθεί, ίσως για πρώτη φορά, με τόση σαφήνεια: Μεταρρύθμιση και αναδόμηση του πολιτικούκομματικού συστήματος ή πολιτικάντικη διευθέτηση της παράτασης των ασθενειών του;