«Ήταν καλός ποιητής ή απλός στιχοπλόκος;»

Σύμφωνα με τον Κούτσι, όταν κάποιος διαβάζει κάτω από καθεστώς λογοκρισίας δίνει περισσότερη σημασία σε αυτό που διαβάζει, η ανάγνωση απαιτεί περισσότερη εγρήγορση· και σίγουρα, όχι μόνο για τον λογοκριτή, αλλά και για τον αναγνώστη, η δραστηριότητα της ανάγνωσης παύει να είναι αθώα. Και οι δύο αντιμετωπίζουν το κείμενο ως κρυπτογραφημένη ομολογία ενοχής, ο μεν λογοκριτής για να το λογοκρίνει, ο δε αναγνώστης για να διακρίνει ό,τι ξέφυγε από τον λογοκριτή και μπορεί να το εισπράξει ο ίδιος.

Κατά κάποιον τρόπο, η λογοκρισία δίνει αξία στην ανάγνωση, η οποία παύει να είναι μια προφανής, σχεδόν μηχανική δραστηριότητα. «Ο λογοκριτής είναι μορφή του απολυταρχικού αναγνώστη: διαβάζει το ποίημα προκειμένου να μάθει τι θέλει πραγματικά να πει, να μάθει την αλήθεια του».

Από αυτήν την άποψη είναι χαρακτηριστική η αγωνία του Στάλιν που ήθελε να μάθει αν ο Μάντελσταμ ήταν καλός ποιητής ή απλός στιχοπλόκος.

Την αγωνία του την είχε εκφράσει ο ίδιος ο Στάλιν σε μια τηλεφωνική συνομιλία του με τον Πάστερνακ.

Το πρόβλημα ήταν απλό: αν ο Μάντελσταμ ήταν απλός στιχοπλόκος, η εξορία του δεν θα επηρέαζε σε τίποτε την υστεροφημία του Σοβιετικού μονάρχη. Αν όμως ήταν καλός ποιητής, όπως και απεδείχθη πως ήταν, τότε ο τρόπος με τον οποίον τον παρίστανε στην ποίησή του θα διαρκούσε περισσότερο από τον ίδιο.

Εξόριστος, άρρωστος, ανίκανος να κερδίσει τα προς το ζην, ο Μάντελσταμ εν τέλει αναγκάστηκε να γράψει μια Ωδή στον Στάλιν. Και το ερώτημα που μπαίνει είναι σαφές: Αυτή η «Ωδή» μπορεί να θεωρηθεί ποίημα δικό του; Η ποίηση, ως καταναγκαστικό έργο, ανήκει στο έργο του ποιητή;

Γιατί το σίγουρο είναι ότι η λογοκρισία δεν αφήνει αλώβητη και την ίδια την πράξη της γραφής. Ο Κούτσι αναφέρεται στον Μίκλος Χάραστι, ο οποίος περιγράφει την κατάσταση στην Ουγγαρία μετά το 1956, όταν στο λογοκριτικό σύστημα μειώθηκε αισθητά η δόση τρομοκρατίας, τότε που η νέα λογοκρισία προσπαθούσε να εξαλείψει την αντίθεση λογοκριτή – συγγραφέα, υποχρεώνοντας τον τελευταίο να εσωτερικεύσει το έργο του λογοκριτή του. Στην πρώην Σοβιετική Ένωση οι λογοκριτές ήταν περισσότεροι από τους συγγραφείς. Και σ΄ ένα καθεστώς που έπαιρνε τον λογοκριτικό του ρόλο στα σοβαρά, όπως το καθεστώς του απαρτχάιντ στη Νότιο Αφρική, τα χρήματα που ξοδεύονταν για την αστυνόμευση της τέχνης ήταν περισσότερα από αυτά που δαπανούνταν για την υποστήριξή της. Όμως, σίγουρα το πρόβλημα της λογοκρισίας δεν σταματάει εκεί, ούτε περιορίζεται στον τρόπο με τον οποίον λειτουργούν τα απολυταρχικά πολιτικά συστήματα. Στο κάτω κάτω, όπως ο Κούτσι το δηλώνει ευθύς εξαρχής στον πρόλογό του, τα δοκίμια που συγκεντρώνονται στον τόμο δεν έχουν γραφτεί για να καταγγείλουν τις διάφορες μορφές λογοκρισίας- κάτι που θα προϋπέθετε πως δέχεται ότι υπάρχει ένα καθεστώς καλλιτεχνικής δημιουργίας, έστω ιδανικό, το οποίο έχει την ικανότητα να ξεφύγει τελείως από τη λογοκρισία. Εκεί εξάλλου έγκειται και το ενδιαφέρον αυτών των κειμένων.