Αλλαγές στην οικονομία

Ο Κρεμμυδάς αρχίζει από τη μελέτη των πραγματικοτήτων. Και ρωτάει: ποιοι ήταν οι άνθρωποι που επαναστάτησαν, πώς έγινε δυνατόν να επαναστατήσουν, πώς παρήχθη η Επανάσταση, ποια η ειδοποιός διαφορά της από τις προηγούμενες εξεγέρσεις; Και επειδή γνωρίζει ότι οι άνθρωποι δεν κυκλοφορούν στο παζάρι και στα χωράφια με τον Πλάτωνα ή τον Μοντεσκιέ στο χέρι, αναζητεί τι ήταν εκείνο που επέτρεψε τη μεγάλη αλλαγή: μια αλλαγή που προϋπήρξε του 1821, που το έκανε δυνατό.

Ποια είναι αυτή η αλλαγή; Ο ιστορικός γνωρίζει ότι οι άνθρωποι ζουν και παράγουν, έχουν ανάγκες οι οποίες ικανοποιούνται ή όχι μέσα σ΄ ένα ορισμένο ιστορικό πλαίσιο. Αλλά η ιστορία των ανθρώπων συχνά γνωρίζει διαφοροποιήσεις, κάποτε μάλιστα ρήξεις που δεν είναι προϊόν της δικής τους δράσης, αλλά είναι απότοκο ευρύτερων αλλαγών και συνειδητοποιήσεων. Μια ασφαλής επιστημονική πυξίδα, που μας επιτρέπει να δούμε τι κρύβεται πίσω από το εκθαμβωτικό γεγονός, να αντιληφθούμε τους ίδιους τους ανθρώπους και τη δράση τους. Ένα παλιό παράδειγμα έλεγε: Τι είναι ιστορικό γεγονός; Ο Υψηλάντης που περνάει τον Προύθο και κηρύσσει την Επανάσταση ή ο πρώτος έμπορος που διασχίζει το στενό τοπικό σύνορο για να πουλήσει παραέξω ένα προϊόν;

Οι προϋποθέσεις λοιπόν είναι οι αλλαγές στην οικονομία, που έγιναν πενήντα με εβδομήντα χρόνια πριν από την Επανάσταση και που σχετίζονταν με την παλαιότερη (ήδη από το β΄ μισό του 17ου αιώνα) διεύρυνση της αποικιακής πολιτικής των ευρωπαϊκών χωρών και τη μετακίνηση του εμπορικού τους ενδιαφέροντος στην Ανατολική Μεσόγειο. Μια διαδικασία που ενέπλεξε (δευτερευόντως στην αρχή, ουσιαστικά κατόπιν) και τους Έλληνες. Και όχι μόνο τους ναυτικούς ή τους εμπόρους, αφού η ανάπτυξη του εμπορίου και των εξαγωγών ορισμένων αγροτικών προϊόντων σήμανε την αυξανόμενη εμπορευματοποίηση της παραγωγής, τον αναπροσανατολισμό των καλλιεργειών και τη λειτουργία της αγοράς με καπιταλιστικούς όρους, για να οδηγήσει στη συσσώρευση ενός «πρωτόγνωρα μεγάλου πλούτου που δεν ήταν φεουδαλικός, αλλά προερχόταν από τη λειτουργία της αγοράς, ήταν εμπορικό κέρδος δηλαδή, που επανεπενδυόμενο αναπαραγόταν και αύξαινε- ήταν κεφάλαιο» (18). Οι μεγάλες αλλαγές στις σχέσεις παραγωγής, η σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό λειτουργία της αγοράς με καπιταλιστικούς όρους, η εμπλοκή όλο και περισσότερων τμημάτων της κοινωνίας στο εμπόριο, έφεραν αλλαγές στην οικονομική βάση και στις συνειδήσεις, αλλαγές στην κοινωνική δομή. Στο επίπεδο της κοινωνικής διαστρωμάτωσης, η διαμόρφωση της εμπορικής αστικής τάξης δεν σήμανε απλώς την εμφάνιση μιας τάξης, αλλά έθεσε υπό αμφισβήτηση το σύνολο της κοινωνικής δομής και, το σημαντικότερο, ξανατέθηκε το ζήτημα της ηγεμονίας εντός της κοινωνίας των υπόδουλων Ελλήνων.

Ένα εθνικό κράτος
Ήδη όμως στο σημείο αυτό μπορεί να εντοπιστεί το εύθραυστο των εξελίξεων ή αλλιώς το «κενό» εντός του οποίου αυτές πραγματοποιούνταν. Γιατί; Γιατί η εμπορική δραστηριότητα των Ελλήνων τους αυτονομούσε τρόπον τινά από την οικονομική δομή και φιλοσοφία του κράτους: «Το κράτος στο οποίο λειτουργούσαν και είχαν την έδρα τους οι ναυτιλιακές και εμπορικές επιχειρήσεις των Ελλήνων, ουδέποτε οργάνωσε πολιτικές με βάση τις αρχές του μερκαντιλισμού και του λιμπεραλισμού, γιατί αυτές βρίσκονταν […] έξω από τις λογικές του για τον ρόλο και την κοινωνική λειτουργία της οικονομίας» (23).

Και το «κενό» αυτό φάνηκε ανάγλυφα όταν ήρθε η ώρα της κρίσης, με την επαναδραστηριοποίηση των Ευρωπαίων, μετά τους ναπολεόντειους πολέμους (μετά το 1815), που οδήγησε σε κάμψη τη ναυτιλία των Ελλήνων.

Αν η εμφάνιση της αστικής τάξης αναδιέταξε τα πράγματα, η καταστροφική κρίση έδειξε το αδιέξοδο: τη διάψευση των ελπίδων. Οι άνθρωποι αυτοί ζούσαν εντός της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η οποία δεν είχε τους τρόπους, τη «λογική», τη φιλοσοφία δηλαδή, να συντελέσει στην υπέρβαση της κρίσης, αφού αυτό «μόνο με κρατικές πολιτικές προστασίας μπορούσε να επιτευχθεί» (23). Το πρόβλημα λοιπόν της ανταπόκρισης των νέων πραγματικοτήτων με τη λογική του κράτους γινόταν τώρα οριακό. Η κρίση, εκείνο που ο συγγραφέας αποκαλεί «ανεργία ανθρώπων και κεφαλαίων» (55), και μάλιστα η συνειδητοποίηση ότι αυτή ήταν οριστική (53), είχε δραματικές συνέπειες: οδήγησε σε «επιτάχυνση της επαναστατικοποίησης ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων» (52), κάτι που εξηγεί και τη ραγδαία ανάπτυξη της Φιλικής Εταιρείας (ακριβώς στα χρόνια 1818-1820) και την έκρηξη του 1821: «Το αποτέλεσμα [της κρίσης] ήταν ότι το αίτημα για το εθνικό κράτος έγινε πια συνειδητά ακλόνητο, ως μόνη απάντηση στα αδιέξοδα» (54).

Τα πράγματα τώρα είχαν αλλάξει ριζικά. Παλαιότερα, «η κύρια αντίθεση κατακτητή και κατακτημένου ήταν η πίστη, [όταν] δεν είχαν εμφανιστεί οι οικονομικές και κοινωνικές ανατροπές των τελευταίων 50 χρόνων και η εθνική συνείδηση ήταν ανύπαρκτη ή στα σπάργανα […]. Μέχρι το μήνυμα της Γαλλικής Επανάστασης να απορροφηθεί ως συνείδηση απελευθέρωσης, ο μόνος τρόπος για απαλλαγή από τον αλλόθρησκο κατακτητή ήταν η βοήθεια του ομόθρησκου καθολικού Ευρωπαίου ή ακόμη καλύτερα του ομόδοξου Ρώσου» (43). Αλλά πλέον η αντίθεση αναγόταν όλο και καθαρότερα σε ένα άλλο επίπεδο: εκείνο της φύσης του ίδιου του κράτους και των θεσμών του, κάτι που συνδεόμενο με τις ιδέες του Διαφωτισμού, τη διάδοση των νέων ιδεών, την πνευματική ανάπτυξη και τη στροφή στην αρχαιότητα, οδηγούσε στις εθνικές συνειδητοποιήσεις και σε μιαν άλλη ελπίδα. Αόριστη; Πολυσήμαντη; Πραγματική όμως: «Δεν μπορεί κανείς να μην υποθέσει ότι και εξαιτίας της κρίσης η Επανάσταση φαινόταν ως μόνη διέξοδος. Αυτή άλλωστε θα μπορούσε να απορροφήσει και την ανεργία και τα ανενεργά κεφάλαια […]. Όλα οδηγούνταν σε επιτάχυνση λοιπόν· και, φυσικά, στη σφυρηλάτηση της εθνικής συνείδησης και της ιδεολογίας της διαφυγής προς ένα εθνικό μοντέρνο κράτος, ένα αστικό κράτος, όπως το είχαν διακηρύξει ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση. Η εθνική συσπείρωση είχε πια πολύ μεγάλη έκταση: όλοι περίμεναν κάτι από το «έθνος». Και αυτό το «κάτι» λεγόταν: «έρχεται το ρωμαίικο» (55).