Κριτική Εικαστικών

«Εις το Όνομα» της «Ετεροτοπίας»

Με την εγκατάσταση-περφόρμανς της Λήδας Παπακωνσταντίνου στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης και το διεθνές συμπόσιο στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης ολοκληρώνεται η Μπιενάλε Θεσσαλονίκης, ύστερα από τέσσερις μήνες εκθέσεων και ειδικών εκδηλώσεων, οι οποίες αν δεν έκαναν τη Θεσσαλονίκη Βενετία ή Σάο Πάολο ή Κάσελ, πάντως έδειξαν με πολλή σαφήνεια τον ρόλο που διεκδικεί ως πολιτιστική-ιστορική αφετηρία των βαλκανικών και παρευξείνιων χωρών και της Μέσης Ανατολής.

«Ετεροτοπίες» είναι ο τίτλος της συνάντησης των καλλιτεχνών από δεκάδες χώρες, επιλεγμένων με το πρίσμα τριών επιμελητών (Κατρίν Νταβίντ, Γιαν Έρικ Λούντστρομ και Μαρία Τσαντσάνογλου), τίτλος που αιτιολογήθηκε από τα εκθέματα και τις περφόρμανς σε 20 μουσεία ή άλλα σημεία της Θεσσαλονίκης.

Η εκδήλωση της Παπακωνσταντίνου είχε τίτλο «Εις το Όνομα» και κλείνει τη σειρά αυτή με επιτυχία, ως προς το θέμα τουλάχιστον, αφού είδαμε τη διακεκριμένη περφόρμερ να προβαίνει σε σημαδιακές τελετουργίες καλλιτεχνικού-θρησκευτικού τύπου: απλώνοντας φορεμένα ρούχα «ετερότοπων» στους τυποποιημένους τάφους των στρατιωτών του Α΄ Παγκόσμίου Πολέμου ή καίγοντας ποιητικάσυμβολικά ένα «πουκάμισο αδειανό» στην παραλία, μπροστά στις τεράστιες επιπλέουσες σχεδίες πάνω στις οποίες προβάλλονται βίντεο από τα επιτάφια προσκυνήματά της.

Θεματικά εύστοχη η εικαστική εκδήλωση, εκφραστικά κάπως ρητορική και πομπώδης νομίζω, το γραφικό στοιχείο υπερτερούσε εις βάρος της ταπεινότητας που προϋποθέτει το προσκύνημα σε μνημεία και τάφους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε το συμπόσιο της ίδιας (22 Σεπτεμβρίου) ημέρας που επιστέγασε το σκεπτικό και τα αποστάγματα της Μπιενάλε. Ομιλητές οι τρεις επιμελητές της Μπιενάλε, η Συραγώ Τσάρα, ο Αντώνης Λιάκος και αρκετοί άλλοι ιστορικοί ή τεχνοκριτικοί. «Η Τέχνη ως ετεροτοπία», «Αναζητώντας έναν τόπο ελπίδας: το παρελθόν ως ουτοπία», «Ο κόσμος και η πολιτική της προσδοκίας στον 20ό αιώνα: Η ουτοπία μεταξύ Ανατολής και Δύσης», «Ετεροτοπίες και η ανάλυση της ε

ΙΝFΟ

Λήδα Παπακωνσταντίνου, «Εις το όνομα» (Προβλήτα Α, πίσω από την Αποθήκη Β1, Λιμάνι Θεσσαλονίκης), Α΄ Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης, τηλ. 2310589210

ξουσίας από τον Φουκώ», «Βαβέλ: Οι ετεροτοπίες στην παγκοσμιοποίηση», «Ετεροτοπίες της ψυχής», είναι μερικά από τα θέματα.

Ο κεντρικός προβληματισμός δηλώθηκε κάπως «μασημένα», αφού επρόκειτο για την παγκοσμιοποίηση και μάλιστα υπό κριτικό-αριστερό πρίσμα, χωρίς να ακουστεί ούτε η πασίγνωστη πλευρά του Μ. Μακλούαν («Ο Κόσμος είναι ήδη ένα σφαιρικό επικοινωνιακό χωριό», 1964) ούτε η μεταμοντέρνα, που θεωρεί λήξασα την κρατική διάρθρωση, όπως τουλάχιστον αυτή εξιδανικεύτηκε στα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης και της σοσιαλιστικής θεωρίας.

Έτσι, ο κρατισμός και η προστασία των αδυνάτων έβγαινε ως κεντρικό αιτούμενο μαζί με τη λατρεία του ιστορισμού. Όπως δηλώθηκε προκαταρκτικά:… «Όλες οι κοινωνίες τείνουν προς κάποια ομογενοποίηση της καθημερινότητας, οι επικοινωνιακές σχέσεις απλοποιούνται και ο χρόνος εκμηδενίζεται με την ψηφιακή τεχνολογία και το Διαδίκτυο… Η ίδια η έννοια της “Ετεροτοπίας”, θα μπορούσε να δώσει την άλλη διάσταση στην έννοια της παγκοσμιοποίησης μέσα από έναν ισότιμο διάλογο πολιτισμών γιατί η “Ετεροτοπία” εκφράζεται ως διαφορετικότητα, είναι όμως και η ανάγκη ομαδοποίησης της διαφορετικότητας. Ερμηνεύεται το κείμενο του Φουκώ με βάση τα νέα δεδομένα, αποδεικνύοντας έτσι την επικαιρότητά του. Εντοπίζονται σύγχρονες “ετεροτοπίες”, αντιπαρατίθεται ο πραγματικός τόπος στον εικονικό και πλάθονται νέοι τόποι του μέλλοντος». Στις προθέσεις του συμποσίου ακούστηκαν και ευχές πολλές για τη διαφορετικότητα, την Ιστορία, τον τόπο και τον χρόνο… Το ταυτόχρονο, την αντιπαραβολή, την αντιπαράθεση, τη διάχυση και την ανάμειξη…

Ιδιαίτερη αίσθηση έκαναν οι εισηγήσεις των Αντώνη Λιάκου «Αναζητώντας έναν τόπο ελπίδας στο παρελθόν», Urs Linden «Ετεροτοπίες και η ανάλυση της εξουσίας από τον Φουκώ», Αlexei Ρenzin «Βαβέλ: οι ετεροτοπίες στην παγκοσμιοποίηση», Α.Gr. Ρiotrowska «Οι καταυλισμοί των τσιγγάνων ως ετεροτοπία», Έλενα Τονικίδη-Παύλου Βασιλειάδη «Ετεροτοπίες της ψυχής», κ.ά.