Η ευρυχωρία ενός συμβόλου

ΕΓΡΑΦΑ ΣΤΗΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΗ ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ ΓΙΑ
ΤΗΝ ΕΛΛΕΙΨΗ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΑΣ
ΜΙΑΣ ΕΣΤΩ ΜΑΧΗΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙΘΕΤΙΚΗΣ
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΣΥΖΗΤΗΣΗΣ. ΚΑΙ ΜΙΛΟΥΣΑ
ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΣΟ ΖΗΛΕΥΩ ΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΙΣ
ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ, ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΨΙΜΑΧΙΕΣ
ΤΩΝ ΛΟΓΙΩΝ ΜΑΣ ΣΤΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ ΚΑΙ
ΣΤΙΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΤΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ,
ΟΠΩΣ ΤΑ ΑΠΟΘΗΣΑΥΡΙΖΕΙ Ο ΑΛΕΚΟΣ ΑΡΓΥΡΙΟΥ
ΣΤΗΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Ν. ΕΛ.
ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ» ΤΟΥ
Και ιδού, μέσα στην εβδομάδα κατέφθασε ένα αξιοθαύμαστο βιβλίο, μια εξαντλητική εργασία της Αλεξάνδρας Σαμουήλ- επίκουρης καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο της Κύπρου- για την περιπλάνηση του Δον Κιχώτη στη Νεοελληνική Λογοτεχνία. Τίτλος «Ιδαλγός της Ιδέας» (Εκδόσεις Πόλις). Το βιβλίο αυτό στις 450 σελίδες του εξαντλεί τις πληροφορίες κατ΄ αρχάς για την πρόσληψη του αριστουργήματος του Θερβάντες στην ευρωπαϊκή Λογοτεχνία και εν συνεχεία ξετινάζει τις πηγές για την περιπέτεια του κειμένου και της ιδεολογίας του στην ελληνική Λογοτεχνία (ποίηση, πεζογραφία, δοκιμιογραφία, θέατρο, βιβλιογραφία, ακόμη και κόμικς!).

Η Αλεξάνδρα Σαμουήλ, η οποία μάς έχει συνηθίσει σε εμβριθείς ανάλογες μελέτες ελέγχει ένα αδιανόητα δυσπρόσιτο υλικό, διάσπαρτο σε ξεχασμένα περιοδικά, άρθρα σε επαρχιακές ή ομογενειακές εφημερίδες, ακόμη και σε ανέκδοτο αρχειακό υλικό.

Είναι άκρως εντυπωσιακό το υλικό που αναδύεται στη μελέτη της και πόση πλέον σημασία παίρνει για την εν γένει αυτογνωσία μας – όσον αφορά τη μιγαδική συγκρότηση του νεοελληνικού πνευματικού βίου- η επιρροή που άσκησαν μείζονες λογοτεχνικές ευρωπαϊκές προσωπικότητες και τα έργα τους στην ιστορία των ιδεών, των μορφών και των στυλ. Τα τελευταία χρόνια έχουμε πραγματικά κατακλυσθεί ευεργετικά από δεκάδες μελετήματα που εξιχνιάζουν πολλά από τα «μυστήρια» και τα παράδοξα της λογοτεχνικής μας παράδοσης. Γνωρίζουμε πώς επηρεάστηκε και γονιμοποιήθηκε το ελληνικό θέατρο από τις ιδέες και τα έργα του Διαφωτισμού (και εδώ η συμβολή τελευταία του Δ. Σπάθη και της Άννας Ταμβάκη είναι καθοριστική). Γνωρίζουμε από εξαντλητικές μελέτες του μακαρίτη δασκάλου μας Γιάννη Σιδέρη πως ο Μολιέρος και ο Γκολντόνι «πεπαίδευκε» το θέατρό μας. Ο Χατζηπανταζής τεκμηρίωσε τις οφειλές του θεάτρου μας στις ξένες μόδες και τα δόκιμα είδη της Δύσης ειδικά στην επιθεώρηση, στο κωμειδύλλιο, στο λαϊκό θέατρο αλλά και στις αστικές του μορφές. Δεν χρειάζεται να αναφερθώ στην προσφορά του Στ. Αλεξίου, του Σπύρου Ευαγγελάτου, του Πούχνερ, του αείμνηστου Παναγιωτάκη, της Μπουμπουλίδου σε θέματα Κρητικού και Επτανησιακού και Αιγαιοπελαγίτικου θεάτρου. Η Καβαφική Βιβλιογραφία χωρίς ακόμη να έχει εξαντλήσει τον μέγα θησαυρό, μάς έχει προικίσει με αποκαλυπτικές μελέτες του Σαββίδη, του Δάλλα, του Αποστολίδη, του Δασκαλόπουλου. Ο Κεχαγιόγλου, ο Κοκόλης, ο Καψωμένος, κυρίως ο αναστηλωτής του ρομαντικού 19ου πεζογραφικού αιώνα Βαγενάς, ο Βελουδής που διεύρυνε τη Σολωμική ενδοχώρα, ο Δημηρούλης, ο Ροζάνης, ο Μουλλάς, παλιότερα ο Στεριόπουλος που αποκατέστησε τον συμβολισμό, η Πετράκου, η Βασιλάκου, η Βαροπούλου, ο Γκαραντούδης, ο Βουτουρής, ο Πιερρής, ο αείμνηστος Αγγέλου, η Βελβερούδη, ο Γλυτζουρής, η Ντενίση, η Βαφειάδου.

Ας κλείσω με τις θεμελιώδεις εργασίες στο αρχαίο δράμα του Χουρμουζιάδη, του Σηφάκη, του Φ. Κακριδή, του Στεφανόπουλου, της Πατρικίου, της Συνοδινού, του Βαλάκα, της Λέντζου, του Γιατρομανωλάκη, του Τσιτσιρίδη, της Παπάζογλου.

Δεν είναι παρά ενδεικτικός ο κατάλογος, αλλά αρκούντως- νομίζω- εντυπωσιακός, για να διαπιστώσουμε άλλη μια φορά πως προτάσεις υπάρχουν, προσφορά υπάρχει αλλά η ζήτηση και η συζήτηση εξαντλούνται στο πλαίσιο της συντεχνίας.

Η Σαμουήλ έφτασε στη συγκρότηση του βιβλίου της από μια ειδικευμένη μελέτη που την έφερε, εξαιτίας της ενασχόλησής της με την ποίηση του Καρυωτάκη, μπροστά στη γόνιμη αντιπαράθεση του απελπισμένου της Πρέβεζας με τον Ουράνη. Εξ αφορμής σαφώς ενός σονέτου του Ουράνη του 1920 με τον τίτλο «Δον Κιχώτης», ο Καρυωτάκης απαντά με ένα ανάλογης έκτασης ποίημα με τον τίτλο «Δον Κιχώτες» την ίδια χρονιά.

Η υπόθεση της Σαμουήλ πως πιθανόν ο Ουράνης, που προηγήθηκε, αλλά και ο Καρυωτάκης, να γνώριζαν ανάλογο ποίημα του Όμηρου Μπεκέ- που δημοσιεύτηκε το 1921 αλλά είχε γραφτεί νωρίτερα- απλώς διευρύνει τον ορίζοντα της συνομιλίας.

Για να τονώσω το ενδιαφέρον των αναγνωστών αναφέρω μόνο συνοπτικά κατ΄ οικονομίαν ποιητές που έγραψαν ποιήματα με κεντρικό σύμβολο τον Δον Κιχώτη και τον αντιήρωα Σάντσο Πάντσα: Κωστής Παλαμάς, Σουρής, Γαλάτεια Καζαντζάκη, Ρ. Φιλύρας, Γιάννης Ρίτσος, Γ. Σταυρόπουλος, Νίκος Καζαντζάκης, Λ. Κουκούλας, Τεύκρος Ανθίας, Χάγερ- Μπουφίδης, Σκαρίμπας, Κοντζιούλας, Μαργαρίτα Δαλμάτη, Γιώργος Λίκος, Φώτος Γιοφύλλης, Δούκαρης, Νίκος Παππάς, Μιχ.

Ο Δον Κιχώτης είναι μια ταυτότητα που «ισχύει διά πάσαν τιμήν»

Στασινόπουλος, Παπαθανασόπουλος, Καρασούλος, Ν. Βαγενάς, Χρ. Μπουλώτης, Δημ. Κοσμόπουλος, Μ. Πανώριος, Κυριάκος Χαραλαμπίδης.

Αυτό θα πει συγκομιδή. Η Σαμουήλ σε επίμετρο ανθολογεί αυτά τα ποιήματα, έτσι το πόνημά της διαθέτει ισχυρά επιχειρήματα και ευκαιρία ελέγχου.

Τι συμπεράσματα όμως αποκομίζει κανείς από αυτήν την περιδιάβαση (και περιορίζομαι μόνο στην ποίηση, αφήνοντας για άλλοτε τις επιδράσεις που δέχτηκε η πεζογραφία και το έδαφος που καλλιέργησε το σύμβολο του ήρωα του Θερβάντες στον δοκιμιακό λόγο).

Όπως όλα τα αρχετυπικά σύμβολα της αρχαιότερης και της νεώτερης εποχής (Οιδίπους, Αντιγόνη, Προμηθέας, Οδυσσέας, Άμλετ, Φάουστ, Δον Ζουάν, Ταρτούφος, Νόρα, Μπόργκμαν, Σόλνες, Γκάμπλερ, Δεσποινίς Ζιλί, Μαντάμ Μποβαρί, Ρασκόλνικοφ, Καραμαζόφ, Μέγας Ιεροεξεταστής, Γαλιλαίος, Μάνα Κουράγιο, Χαμ, Γκοντό κ.λπ.).

Ο Δον Κιχώτης είναι μια ταυτότητα που «ισχύει διά πάσαν τιμήν». Οι ελληνικές τουλάχιστον προσεγγίσεις του συμβόλου εξαντλούν ένα ερμηνευτικό φάσμα που αρχίζει από τον ρομαντικό ονειροπόλο, τον τρελό, τον φαντασιοκόπο, τον αλλοπαρμένο, τον ιδιότυπο, τον ανόητο, τον υποκριτή, τον δειλό και φτάνει ώς τον δημοκόπο, τον χαρισματικό δημαγωγό και τον επικίνδυνο οραματιστή, σαν αυτόν που όριζε ο Λόρενς της Αραβίας τον πλέον εγκληματικό ηγέτη, που ονειρεύεται με ανοιχτά τα μάτια.