Γλώσσας πυροδότηση

Πού οφείλεται η διαχρονική επιτυχία της «Βαβυλωνίας» του Δημητρίου Βυζάντιου;

Εν πρώτοις πρέπει να συζητηθεί ποια μυστικά κρύβονται μέσα σ΄ αυτήν την ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, που το μόνο που δεν σπούδασε και δεν επαγγέλθηκε πραγματικά ήταν το θέατρο. Από πού άντλησε κι αυτός και ο συμπατριώτης του, Κωνσταντινουπολίτης, Μιλτιάδης Χουρμούζης τεχνικές, δομές, ρυθμούς, χαρακτηρολογικό τυπολόγιο, αίσθηση του θεατρικού διαλόγου, αφού είναι σίγουρο πως θέατρο στην Αθήνα πριν και μετά την Επανάσταση δεν υπήρχε. Ο Δημήτριος Χατζηασλάνης, που ήταν το όνομά του, αγιογράφος μαθήτευσε σε μοναστήρι (χώρο αντιθεατρικό), ως γραμματικός του μπέη της Τύνιδας (!) ξενιτεύτηκε στα 22 χρόνια του (τόπος και θρησκεία αντιθεατρικά). Το 1821 έρχεται και μπαίνει στην υπηρεσία της Επανάστασης στη μακριά από ιδέα θεάτρου Κυπαρισσία!

Εν συνεχεία χρημάτισε γραμματέας θεσμικών οργάνων της Επανάστασης. Πρόεδρος Κακουργιοδικείου και μετά την απελευθέρωση ανώτατο διοικητικό στέλεχος κυρίως στην Πελοπόννησο (Γαστούνη, Κορώνη, κ.α.). Πότε είδε θέατρο; Πότε πιθανόν διάβασε. Κι όμως, η φαναριώτικη εφηβική παιδεία του κάπου θα γοητεύτηκε από τη θεατρική μαγεία, αφού ένα από τα θεατρικά του κείμενα, «Η Γυναικοκρατία», είναι ευθέως επηρεασμένο από τις αριστοφανικές «Εκκλησιάζουσες»!

Και να ήταν, όπως συνήθως γίνεται με τους αυτοδίδακτους, συγγραφέας ενός έργου, πάει κι έρχεται. Άφησε τέσσερα: τον «Σινάνη», τη «Γυναικοκρατία» τον «Κόλακα» και, βέβαια, την αθάνατη «Βαβυλωνία» του. Η έγνοια του επίσης για τη θεατρική φόρμα και την αποτελεσματικότητα την από σκηνής αποδεικνύεται από το γεγονός ότι μετά την πρώτη έκδοση της «Βαβυλωνίας» (1836) εξέδωσε δεύτερη εκδοχή με καθαρά θεατρική λογική δομής και χαρακτηρολογίας. Ο Σπύρος Ευαγγελάτος στη στερεότυπη έκδοση του «Ερμή» (τώρα «Εστίας») σχολίασε φιλολογικά και θεατρολογικά και τις δύο γραφές δημοσιεύοντάς τες παράλληλα.

Δεν είναι ούτε ζωγραφική ούτε ποίηση ούτε μουσική η δραματουργική σύνθεση. Σε εκείνη όντως λειτουργεί ένα ένστικτο μιμητικό που παράγει πριμιτίφ δημιουργούς, ακόμη και παιδικά θαύματα. Στην ιστορία του ευρωπαϊκού θεάτρου μόνο ένα παιδί 15 ετών άφησε αθάνατο θεατρικό κείμενο, ο Ζαρρύ τον «Βασιλιά Υμπύ» και στην ελληνική θεατρική ιστορία άλλο ένα, ο Δημήτριος Γουζέλης, 14 ετών, τον «Χάση». Το θέατρο, η συγγραφή, είναι σύνθεση, τέχνη, όπως το μυθιστόρημα, το έπος κ.τ.λ. και χρειάζεται γνώσεις και πείρα που δεν μπορεί να διαθέτει ούτε ερασιτέχνης ούτε παιδί.

Ο Βυζάντιος στο πρώτο του έργο, τη «Βαβυλωνία», γνωρίζει τεχνικές εισόδου και εξόδου των ρόλων, γνωρίζει να δημιουργεί ατμόσφαιρα, να οδηγεί σχέσεις σε σύγκρουση, να κατασκευάζει κρεσέντι και ντιμινουέντι, να διαγράφει τύπους και κοινωνικούς- φυλετικούς χαρακτήρες με μια χειρονομία και μια λέξη και γνωρίζει τον σκηνικό χρόνο. Δεν φλυαρεί και δεν ξοδεύεται σε περιττά ιδεολογικά ή δασκαλίστικα παραγεμίσματα.

Ο Βυζάντιος στο πρώτο του έργο, τη «Βαβυλωνία», γνωρίζει τεχνικές εισόδου και εξόδου των ρόλων, γνωρίζει να δημιουργεί ατμόσφαιρα, να οδηγεί σχέσεις σε σύγκρουση

Εξάλλου γράφοντας ένα έργο που ως μοναδικό πυρήνα έχει έναν σπινθήρα παρεξήγησης που πυρπολεί μια ολόκληρη ομάδα, μας πείθει πως το θέατρο δεν είναι ιδέες και αρχές, αλλά καταστάσεις· και όσο μια κατάσταση είναι δυναμική, παράγεται εκρηκτική εκκένωση. Κάποιοι Έλληνες τον Σεπτέμβριο του 1827 σε μια λοκάντα μαθαίνουν τη ναυμαχία του Ναυαρίνου και το ρίχνουν στο γλέντι γιορτάζοντας την απελευθέρωση του Γένους. Πάνω στο μεθύσι γίνεται μια γλωσσική παρεξήγηση ανάμεσα στον Κρητικό και τον Αρβανίτη, διαπράττεται τραυματισμός και έρχεται και κάνει ανάκριση ο ιταλόγλωσσος Ζακύνθιος Αστυνόμος. Δύο ώρες πανηγυριού, γέλιου και λαϊκού οίστρου ώσπου να ξεμπλέξουν τα πράγματα.

Δυο Χιώτες, ένας Μοραΐτης, ένας Κύπριος, ένας Κρητικός, ένας Ανατολίτης, ένας Αρβανίτης και ένας σοφολογιώτατος και ένας Επτανήσιος έλκονται και απωθούνται, ερίζουν και συμφιλιώνονται, όπως κάθε Έλληνας αείποτε για το τίποτε. Η κωμωδία παρεξηγήσεων είναι παλιό ιστορικά είδος. Σπάνια όμως η παρεξήγηση είναι γλωσσική και μοναδικά, στη «Βαβυλωνία», ενδογλωσσική. Έλληνες δεν καταλαβαίνουν Έλληνες. Στον Σαίξπηρ υπάρχουν ενδογλωσσικές παρεξηγήσεις, ιδιαίτερα ανάμεσα σε λαϊκούς τύπους ή αγράμματους χωροφύλακες, αλλά η παρεξήγηση οφείλεται σε εννοιολογικούς λόγους ή άγνοια της Γραμματικής. Στη «Βαβυλωνία» η παρεξήγηση είναι το φωνολογικό και το λεξιλόγιο. Παρ΄ όλα τα προσόντα αυτού του ερασιτέχνη, δεν μπορώ να μη σταθμεύσω στην αρνητική, αντιδραστική ιδεολογία που υποβόσκει. Ο Βυζάντιος έστω κι αν σατιρίζει τους αρχαϊστές, στο βάθος συντάσσεται με τον καθαρολόγο Κοραή που εισηγείται μια τελείως κατασκευασμένη γραπτή γλώσσα την οποία επιβάλλει και ως προφορική: την Καθαρεύουσα.

Τι λέει, δηλαδή, ο Βυζάντιος: όσο υπάρχουν ντοπιολαλιές δεν μπορούμε να κάνουμε χωριό, πρέπει να καταλήξουμε σε μια γλωσσική συνθήκη, μια νέα κοινή για να συνεννοηθούμε. Η ανάγκη, αλλά και η πολιτική, έκανε ό,τι έπρεπε. Κατέστησε κοινή όχι τη γλώσσα του Κοραή αλλά του Κολοκοτρώνη, τη Μοραΐτικη. Αφού χρειάστηκαν διακόσια χρόνια πάνω-κάτω, ύστερα από θλιβερούς γλωσσικούς φανατισμούς, για να καθιερωθεί.

Ευτυχώς το ιδεολόγημα του Βυζάντιου εξοβελίζεται από την κωμικότητα των καταστάσεων. Το κοινό αντιλαμβάνεται τον πυρήνα της ιστορίας, γιατί κάνει αναγωγή στο σήμερα. Μια σύγχρονη «Βαβυλωνία» θα ήταν να καταγραφούν σχέσεις και συγκρούσεις σε ένα καφενείο υπεραστικών λεωφορείων παραμονές του Δεκαπενταύγουστου όπου θα αναμένουν γκέι, φρικιά, μαχαλόμαγκες, ιντερνετιστές, παπάδες, τουρίστες και πάσης φύσεως παρεπιδημούντες οικονομικοί πρόσφυγες.

Μεταφέρω πυρήνα ανάλογο του Βυζάντιου. Γεωργιανή που εργάζεται σε μεγαλοαστικό σπίτι στάλθηκε σε ψιλικατζήδικο να αγοράσει κόλλα. Εκείνη ζήτησε επιτακτικά από τον ψιλικατζή «καλό κώλο» και ο έξοχος Έλληνας απάντησε: «Ευχαρίστως να σου δώσω, αλλά λόγω ηλικίας είναι λίγο μπαγιάτικος… Αλλά, κυρά μου, από πότε το χούι;».


Ρυθμός και τυπολόγια Καραγκιόζη

Δύο εταιρείες θεάτρου, το «Θεώρημα» και «Οι τέσσερις εποχές», περιοδεύουν φέτος το καλοκαίρι παρουσιάζοντας τη «Βαβυλωνία» σε σκηνοθεσία του έμπειρου Γιάννη Μόρτζου που κρατά και τον ρόλο του Ανατολίτη. Μέσα σ΄ ένα σκηνικό βολικό της Βολίδη και με μουσική του Άκη Τριανταφύλλου παιγμένη έξοχα ζωντανά από το συγκρότημα Χοές, η παράσταση είναι τονισμένη το ύφος της παλιάς καλής λαϊκής εξωστρεφούς υποκριτικής, συχνά μέχρις υπερβολής. Εκτός από τον Μόρτζο ξεχωρίζει η Νόνη Ιωαννίδου (Λοκαντιέρα), ο Γιώργος Χριστοδούλου (υπερκινητικός «τρελός» Αστυνόμος), ο μετρημένος Μοραΐτης του Τάκη Μανωλόπουλου, η καρικατούρα του Λογιώτατου του Πέτρου Ξεκούκη, ο Αρβανίτης του Μιχάλη Γιαννάτου. Ρυθμός Καραγκιόζη, τυπολόγια Καραγκιόζη (εξάλλου ο Καραγκιόζης ελληνοποιήθηκε και προσέλαβε φιγούρες με ντοπιολαλιές μετά την εμφάνιση της «Βαβυλωνίας»).