Από τον Καύκασο στον Αμμόλοφο

Πριν από 35 χρόνια και πριν ακόμη εμφανιστούν ελληνικές μελέτες για το θέατρο και τον στοχασμό του Σ. Μπέκετ, ο αείμνηστος αρχαιολόγος Γιάννης Μηλιάδης με είχε προσκαλέσει να δώσω μια διάλεξη
Επέλεξα τότε ως θέμα μία σύγκριση: «Αισχύλος και Μπέκετ». Η διάλεξη εκείνη δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 1981 στο πρώτο τεύχος του περιοδικού «Πολιτεία» που διηύθυνε ο φιλόλογος Ορφέας Μυτιληναίος. Κεντρική ιδέα εκείνης της διάλεξης ήταν η έννοια του τραγικού όπως φαίνεται στο έργο του πρώτου δραματουργού της ανθρωπότητας και, κατά τη γνώμη μου, του τελευταίου. Γιατί εκεί υποστήριζα την άποψη πως ο Μπέκετ είναι το τέλος του παιχνιδιού κυριολεκτικά, δηλαδή το τέλος της τραγικότητας, όπου ο λόγος θνήσκει και η ανθρώπινη κατάσταση εισέρχεται στην επικράτεια της σιωπής.

Έκτοτε μού δόθηκε πολλές φορές η ευκαιρία να εκθέσω τις απόψεις μου. Όμως, η πρώτη έμμονη ιδέα μου, ότι δηλαδή ο Μπέκετ συνομιλεί με τον Αισχύλο και ιδιαίτερα με τον «Προμηθέα δεσμώτη» του, δεν με έχει εγκαταλείψει, αντίθετα κάθε τόσο ενισχύεται. Τώρα μάλιστα που ετέθη ουσιαστικό πρόβλημα γύρω από το αριστούργημα του Μπέκετ «Ευτυχισμένες μέρες» και της ένταξης μιας συγκεκριμένης παράστασής του στην Επίδαυρο, επιστράτευσα την παλιά εμμονή μου. Το διακύβευμα της παράστασης αυτής στην Επίδαυρο μόνο μια «λογική» αιτιολογία θα είχε. Διότι βέβαια δεν είναι ένα έργο αρχαιόθεμο, όπως η «Ανδρομάχη», ώστε να ενταχθεί σε μια πρόχειρη και επιπόλαια ανατροπή της παράδοσης, που θέλει το Φεστιβάλ Επιδαύρου ταμένο στην αρχαία (και στη λατινική, υποστηρίζω) τραγική και κωμική δραματουργία. Η μόνη «λογική» για ένα έργο του Μπέκετ στην Επίδαυρο θα στάθμευε στο κατά πόσον ανήκει στο τραγικό είδος.

Ας πιάσουμε το νήμα από την αρχή. Η ευρωπαϊκή δραματολογία, ως γνωστόν, έφτασε συχνά στην απολυτοποίηση της αριστοτελικής συλλογιστικής και κωδικοποίησης στην «Ποιητική» του. Άρα δικαιούμαι να καταφύγω στα ποιοτικά στοιχεία του αριστοτελικού θεσμού. Τα έξι λοιπόν ποιοτικά στοιχεία της των πραγμάτων συστάσεως της τραγωδίας είναι: ο μύθος, η λέξις, το μέλος, η όψις, το ήθος και η διάνοια. Σ΄ όλα τα έργα του Μπέκετ ο μύθος, αν δεν είναι ανύπαρκτος, τραυλίζει, υπνώττει ή λανθάνει. Τα πρόσωπά του, όλα, αποπειρώνται να συγκροτήσουν έναν προσωπικό τουλάχιστον μύθο, που ανιχνεύουν σε σπαράγματα και αποτυγχάνουν. Μύθος κοινόχρηστος, όπως των τραγικών, κοινωνικός ή πολιτικός «μύθος» ή ιστορία δεν υπάρχουν. Και ο Αριστοτέλης θεωρεί τον Μύθον μέγιστον πάντων. Μέλος δεν υπάρχει ούτε όρχησις. Ούτε ήθος, ούτε διάνοια, τουλάχιστον με την αριστοτελική οπτική.

Θα έλεγα πως το ήθος, η συμπεριφορά ταυτίζονται με τη διάνοια-την ιδεολογία, με τη διαφορά πως συμπεριφορά και ιδεολογία είναι τόσο κοινά ώστε δεν συγκροτούν χαρακτήρα. Μένουν η όψις και η λέξις. Η λέξη, ο λόγος στον Μπέκετ είναι απογυμνωμένος από κάθε «ήδυσμα», στεγνός, κοινόχρηστος, άκρως αντιποιητικός. Τποτε δεν θέτει, τίποτε δεν αίρει. Δεν επιχειρηματολογεί και όταν το κάνει είναι για να γελοιοποιήσει τη ρητορική και να χλευάσει καθετί που στον πολιτισμό της Δύσης ονομάστηκε στοχασμός.

Στις «Ευτυχισμένες μέρες» φτάνει στα άκρα μια χρήση της γλώσσας που εγκαινίασε από τα πρώτα κείμενά του ο μεγαλοφυής Ιρλανδός. Ο Μπέκετ νιώθει κανείς πως ερεθίζεται από τον άλλον εκείνο ιδεοληπτικό Ιρλανδό, τον Μπέρκλεϊ, που εγκαθίδρυσε στην ευρωπαϊκή σκέψη τον σολιψισμό, τον φιλοσοφικό αυτισμό, μια απολυτοποίηση επίσης της παρμενίδειας φιλοσοφικής σκέψης: «Ταυτόν εστίν νοείν τε και είναι».

Ο Μπέκετ στο τέλος του παιχνιδιού, άρα στο τέλος της τραγικότητας, ή αν θέλετε στο οξύμωρο στην τραγική αίσθηση του τέλους της τραγικότητας, περιγράφει έναν ερημίτη άνθρωπο, που δεν έχει τίποτε άλλο από λέξεις χωρίς περιεχόμενο. Κελύφη πολιτισμού.

Η «τραγικότητα» της Γουΐνι είναι η αίσθηση πως μόνο εκφωνώντας τους ήχους μιας χαμένης μουσικής που ήταν κάποτε η γλώσσα (θυμηθείτε πως ο Νίτσε ανήγαγε την τραγωδία στο πνεύμα της Μουσικής), υπάρχει.

Μόνο η «όψις» των «Ευτυχισμένων ημερών» πληροί την έμμονη ιδέα μου για τη σχέση του έργου με τον «Προμηθέα». Μόνο που ο απόμακρος στα σύνορα του κόσμου Καύκασος έχει πλέον συρρικνωθεί σε μια μικρή χωματερή, σε μια στοίβα σκουπιδιών. Στη μοναξιά της η μακρινή απόγονος του Προμηθέα Γουίνι δεν δέχεται ούτε τις ελάχιστες επισκέψεις που δέχεται ο Τιτάνας. Ο Γουίλι είναι μια καρικατούρα Ωκεανού, Ιώς, Ερμή, Κράτους, Ηφαίστου και Βίας.

Και η τραγική (;) ειρωνεία του Μπέκετ: ο Προμηθέας καθηλωμένος στον βράχο του επικαλείται τις φυσικές οντότητες να τον συνδράμουν: τον Αιθέρα, τον Ωκεανό, τον Ήλιο, τη Γη. Η Γουίνι εγκλωβισμένη στα κατάλοιπα του πολιτισμού που χάρισε ο Προμηθέας στον άνθρωπο, τις στάχτες του πυρός που έκλεψε, επικαλείται την οδοντόβουρτσά της, το κραγιόν της, τα γυαλιά της, την ομπρέλα της, ένα ρεβόλβερ, μια τσάντα με πραγματάκια φτηνιάρικα και βέβαια τη λεξιλογική ακρίβεια- σωσίβιο των κλασικών.


Ρητόρευε για να ακουστεί

Την αγωνία του τέλους του παιχνιδιού, του τέλους της τραγικότητας και της επιστροφής στο χάος και στη σιωπή δεν μπόρεσε να την επιβάλλει στη χοάνη της Επιδαύρου η θαυμάσια ηθοποιός Φιόνα Σο. Ρητόρευε για να ακουστεί, σχεδόν ντελάλιζε τις λέξεις και την ειρωνεία του Μπέκετ τη μεταποίησε σε μπουρλέσκ.

Ο χώρος του αμφιθεάτρου έχει τους νόμους του και κάθε παραβάτης τιμωρείται. Είναι κρίμα γιατί η παράσταση αυτή στην «Πειραιώς 260» θα ήταν μια πραγματική προσφορά. Παρ΄ όλο που στην Ελλάδα είχαμε εξίσου καλές ερμηνείες αυτού του κειμένου. Αλλά (επειδή υπάρχει ντοκουμέντο, CD που οφείλεται στο Τρίτο Πρόγραμμα του Μάνου Χατζιδάκι- τώρα προσαρτημένο στο Λεύκωμα προς τιμήν της μεγάλης πρωταγωνίστριας) η ερμηνεία της Βάσως Μανωλίδου με σκηνοθέτη τον Μινωτή και σκηνογράφο τον Τσαρούχη, ήταν ένα μέγα μάθημα αξεπέραστο σε ευρωπαϊκό ερμηνευτικό επίπεδο. Ακούστε πώς γεύεται τις λέξεις για να τις ξεζουμίσει η Μανωλίδου.