Η Αντιγόνη στην εποχή των φανατικών θεών

«ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΗ Η ΑΔΙΑΚΟΠΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ
ΜΥΘΩΝ ΣΤΗ ΦΑΝΤΑΣΙΑ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ;
ΓΙΑΤΙ ΜΙΑ ΔΡΑΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΜΥΘΩΝ, ΜΕΤΑΞΥ
ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ,
ΝΑ ΕΠΑΝΕΡΧΟΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΕΨΗ
ΤΟΥ 20ούΑΙΩΝΑ, ΣΕ ΒΑΘΜΟ ΠΟΥ ΝΑ
ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΣΧΕΔΟΝ ΕΜΜΟΝΕΣ ΙΔΕΕΣ;»
Με αυτά τα ερωτήματα ανατρέχει ο George Steiner ( Οι Αντιγόνες, Εκδ. Καλέντης, 2001, σ. 464, αποσπάσματα του οποίου αναπαράγονται στο πρόγραμμα της παράστασης της «νέας Σκηνής» με την επιμέλεια της Ειρήνης Λεβίδη) στις ερμηνείες των μεγάλων στοχαστών της Δύσης που καταπιάστηκαν με τον μύθο της Αντιγόνης. Κανένα πεδίο στοχασμού δεν έμεινε ασυγκίνητο καθώς στην «Αντιγόνη», όπως και στις άλλες σπουδαίες και με τα μείζονα διλήμματα τραγωδίες, παρουσιάζονται αρχετυπικά όλες οι μείζονες αντινομίες της ανθρώπινης κατάστασης για να μείνουν ουσιαστικά άλυτες, χωρίς εύκολους συμβιβασμούς και υπερβάσεις. Και ως διακυβεύματα παραδίδονται στους επόμενους, για να τις ψάξουν στις δικές τους ιστορικές συνθήκες. Η τραγικότητα του νεωτερικού Κράτους: Παρά τις πολλαπλές όμως προσεγγίσεις, η «Αντιγόνη» αφορά κατ΄ εξοχήν την Πολιτική και το Κράτος. Γι΄ αυτό άλλωστε απασχόλησε όσο καμία άλλη την ευρωπαϊκή σκέψη από τη Γαλλική Επανάσταση ώς και όλον τον 19ο αιώνα, για να παραχωρήσει τη θέση της στον Οιδίποδα όταν στις αρχές του 20ού τον έφερε στο επίκεντρο η φροϋδική ψυχανάλυση (ό.π., σ. 25 κ.έ.). Η «Αντιγόνη» θα πάρει νέα ζωή όταν ο θάνατος και οι εκατοντάδες χιλιάδες άταφοι Πολυνείκες των δύο παγκόσμιων πολέμων θα ταράξουν τις συνειδήσεις των Ευρωπαίων. Μετά την ήττα του ναζισμού, πρωτοστατούντος του Μπρεχτ, θα καθιερωθούν οι αντιφασιστικές- αντιστασιακές «Αντιγόνες». Η διαδρομή δείχνει την πολυεδρικότητα, όμως ο σκληρός ερμηνευτικός πυρήνας της «Αντιγόνης» συνδέεται με την εμπειρία και τον ηθικοπολιτικό στοχασμό για το νεωτερικό εκκοσμικευμένο Κράτος το οποίο αναδύθηκε στη Δυτική Ευρώπη και αποκρυσταλλώθηκε με τη Γαλλική Επανάσταση. Η σχέση πολιτικής εξουσίας, θρησκείας και ηθικής σε ένα Κράτος που νομιμοποιείται πλέον χωρίς καταφυγή σε υπερβατικές αρχές, κατέστησαν εξαιρετικά επίκαιρα τα διλήμματα και τις αντινομίες που πραγματεύεται αριστουργηματικά ο Σοφοκλής. Πόσω μάλλον που η πολιτική θεωρία για το νεωτερικό εκκοσμικευμένο Κράτος δεν πήγασε από μια ριζική αντιπαλότητα θεολογικής και πολιτικής σκέψης, αλλά από τη μεταφορά δομών της πρώτης στη δεύτερηαρχής γενομένης από τη «θεϊκά» απόλυτη κυριαρχία που αναγνώρισε η θεωρία στο εθνικό Κράτος εντός των συνόρων του.

George Steiner

«ΟΙ

ΑΝΤΙΓΟΝΕΣ»

ΕΚΔ. ΚΑΛΕΝΤΗΣ ΑΘΗΝΑ 2001 ΣΕΛ. 464
ΤΙΜΗ: 25,46 ΕΥΡΩ

Δύο ηθικές επιταγές: Η «Αντιγόνη» μιλά για την Πολιτική και το Κράτος σε φάση ριζικού κοινωνικού μετασχηματισμού, οπότε αλλάζουν οι σχέσεις και οι συλλογικές αντιλήψεις των ανθρώπων για την εξουσία, την κοινωνία, τα φύλα. Τέτοια ήταν η εποχή που πρωτοεμφανίστηκε, τέτοια είναι και η εποχή μας. Για τούτο ως θεατές είμαστε συνειδητά ή ασυναίσθητα διατεθειμένοι να «ξαφνιαστούμε» από το κείμενο και την παράσταση, να δεχτούμε τις αλλαγές των ισορροπιών, να ξαναστοχαστούμε τους ήρωες. Έτσι κι αλλιώς έχει παρέλθει η εποχή των αποθεωτικών παραδοσιακών ερμηνειών που έβλεπαν στην Αντιγόνη την ενσάρκωση όλων των αρετών. Όπως έχει παρέλθει και η εποχή της «αντιφασιστικής Αντιγόνης» που χειροκροτούσαμε χρόνια πριν, όταν αντιστεκόταν στον Κρέοντα- δικτάτορα (Χίτλερ ή Παπαδόπουλο, αδιάφορο). Και σε κάθε περίπτωση, «το δράμα γεννιέται και ξαναγεννιέται μέσα στην παράσταση», όπως σημειώνει ο Steiner. Πόσω μάλλον όταν η παράσταση έχει το «άγγιγμα» του Λευτέρη Βογιατζή και των ηθοποιών της «νέας Σκηνής». Τότε αφήνεσαι με μεγαλύτερη εμπιστοσύνη.

Θεατές λοιπόν της «Αντιγόνης» στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, της αποδυνάμωσης του νεωτερικού Κράτους, της κρίση της εθνικής δημοκρατικής πολιτικής, της ενδυνάμωσης του θρησκευτικού φονταμενταλισμού και των μαχητικών πολιτισμικών «μερικοτήτων». Στην εποχή που η Αντιγόνη ισχυροποιείται και ο Κρέων αποδυναμώνεται. Σε αυτή την παγκόσμια σκηνή η «Αντιγόνη» μοιάζει να προτάσσει και να επικαιροποιεί τον σκληρό ερμηνευτικό πυρήνα της. Τα διλήμματα της νομιμοποίησης του Κράτους σε μια εποχή που η εκκοσμικευμένη εθνική κυριαρχία και η αυτονομία της πολιτικής με την εκδοχή που έλαβε στη Δύση υφίσταται προκλήσεις ακόμα και μέσα στις ίδιες τις δυτικές κοινωνίες. Πόσω μάλλον σε άλλες περιοχές, όπου η σχέση Κράτουςθρησκείας και πολιτισμού πήρε διαφορετικούς ιστορικούς δρόμους. Καθώς αποδιαρθρώνεται το δίπολο Κράτους- κοινωνίας πολιτών που το εθνικό Κράτος είχε συνδέσει συμπαγώς, τα διλήμματα εκδηλώνονται και στους δύο πόλους.

Η «Αντιγόνη» μιλά και για τους δύο, καθώς έχει δύο πρωταγωνιστές. Κατά μια ερμηνευτική παράδοση που κρατάει από τον Χέγκελ, έχει πράγματι αναγνωριστεί η ισότιμη τραγικότητα των δύο κεντρικών προσώπων. Δεν πρόκειται για αντιπαράθεση μιας ηθικής στάσης (Αντιγόνη) έναντι του κυνικού raison d΄ tat (Κρέων). Οι δύο λόγοι (discourses) εκφράζουν μια διαφορετική αλλά εξίσου ηθική αναζήτηση νομιμοποίησης της Πολιτείας και ρύθμισης των σχέσεων Κράτους- κοινωνίας πολιτών.

Η Αντιγόνη χρειάζεται τη μεταπολιτική ηθικότητα που θεμελιώνεται σε «θεϊκούς» νόμους, παραδομένους από τα βάθη του χρόνου. Ο Κρέων αναζητά την ηθική στην ίδια την πράξη σύνταξης της Πολιτείας, στο μέτρο που θέτει τέρμα στη ζωώδη «φυσική κατάσταση» του πολέμου όλων εναντίον όλων. Άλλωστε το νεωτερικό εκκοσμικευμένο Κράτος δεν περιορίστηκε ποτέ σε μια απογυμνωμένη αντίληψη της ισχύος που αυτονομιμοποιείται. Παρήγαγε τον δικό του ηθικό λόγο, αντλώντας παράλληλα ηθικοπολιτική νομιμοποίηση και από άλλες πηγές, όπως οι θρησκείες.

Η επιστροφή του ιερού: Δύο ηθικοπολιτικοί λόγοι λοιπόν, οι οποίοι βρίσκονται και πάλι σε ένταση καθένας μόνος του αλλά και μεταξύ τους, καθώς ο κοινωνικός μετασχηματισμός μεταλλάσσει την ιστορικά παγιωμένη άρθρωσή τους. Η ίδια η παράσταση, διαισθητικά ίσως μέσα από τις εμπνεύσεις και τις αστοχίες της, ανέδειξε τις νέες εντάσεις και μεγέθυνε την τραγικότητα, την ανασφάλεια και την ταπείνωση που υφίσταται ή μπορεί να υποστεί η πολιτική εξουσία όταν έλθει σε σύγκρουση ή χάσει τη νομιμοποίησή της έναντι ισχυρών πολιτισμικών/ θρησκευτικών ταυτοτήτων. Γιατί μία από τις σύγχρονες εντάσεις πηγάζει από τη νέα πολιτικοποίηση των πολιτισμικών ταυτοτήτων με τρόπους που αμφισβητούν την επιτευχθείσα κρατική νομιμοποίηση.

Πράγματι, το εκκοσμικευμένο νεωτερικό Κράτος δεν έπαψε να ποντάρει στην αγαθοποιό και σταθεροποιητική λειτουργία που μπορούσε να ασκήσει η παράδοση και η θρησκεία ως παραγωγοί ηθικών κωδίκων συμπεριφοράς. Ακόμα και οι Διαφωτιστές που συγκρότησαν κατά παραδειγματικό τρόπο τον μαχητικό λόγο της laϊcit, αναγνώριζαν συνήθως τη σημασία ενός Θεού αμέτοχου μεν στις πολιτικές υποθέσεις, εγγυητή όμως ενός συστήματος ηθικής που θα κανόνιζε τη συμπεριφορά των χαμηλών πρωτίστως στρωμάτων. Κατά μείζονα λόγο, η συντηρητική σκέψη στήριξε τις ελπίδες της σε αυτές τις λειτουργίες. Μόλις στη δεκαετία του ΄70, ήλπιζε στην «επιστροφή του ιερού», στην επανισχυροποίηση του θρησκευτικού συναισθήματος, το οποίο θα έβαζε φρένο και θα πειθαρχούσε την «έκλυτη» αριστερή δεκαετία του ΄60.