Νέος ευρωπαϊσμός: «ουτοπία» σε αναζήτηση τόπων

Ο ΠΑΛΑΙΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΣΜΟΣ ΑΠΕΘΑΝΕ! ΖΗΤΩ
Ο ΝΕΟΣ ΕΥΡΩΠΑΪΣΜΟΣ! ΑΛΛΑ ΠΟΙΟΣ
ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟΣ; ΚΑΠΟΥ ΕΔΩ ΒΡΙΣΚΟΜΑΣΤΕ,
ΜΕΤΑ ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΦΑΤΗΣ
ΣΥΝΟΔΟΥ ΚΟΡΥΦΗΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ
ΕΝΩΣΗΣ ΠΟΥ ΕΠΙΣΗΜΟΠΟΙΗΣΕ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ
ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗΣ. ΕΙΝΑΙ ΒΕΒΑΙΟ ΟΤΙ ΕΝΩΜΕΝΗ ΕΥΡΩΠΗ ΧΩΡΙΣ ΕΥΡΩΠΑΪΣΜΟ ΔΕΝ ΓΙΝΕΤΑΙ. ΟΠΩΣ ΔΕΝ ΓΙΝΟΤΑΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΓΑΛΛΙΑ, ΓΕΡΜΑΝΙΑ Η ΙΣΠΑΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΙΔΕΑ. ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΕΙΝΑΙ, ΑΠΟ ΠΟΙΕΣ ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΘΕΙ Ο ΕΥΡΩΠΑΪΣΜΟΣ
Η σημερινή εικόνα είναι η κατάληξη της κρίσης που άνοιξε με την απόρριψη του «ευρωσυντάγματος» από τους Γάλλους και τους Ολλανδούς. Στην απόρριψη συνέκλιναν αριστερές και δεξιές ή ακροδεξιές δυνάμεις. Στη διαχείριση όμως του «όχι» κυριάρχησε η Δεξιά και οι χώρες που θέλουν μια διακυβερνητική, απλώς, Ευρώπη. Έτσι, η κρίση του «ευρωσυντάγματος» φαίνεται ότι αποτελεί κατάληξη μιας ολόκληρης ιστορικής φάσης της ευρωπαϊκής περιπέτειας. «Ενδεχομένως το σημερινό σημείο ολοκλήρωσης να αποτελεί και σημείο ισορροπίας, με την έννοια της επίδρασης δυνάμεων που αλληλοεξουδετερώνονται» (Α. Μητσός, «ΒΗΜΑ ΙΔΕΩΝ», αρ. 3, Ιούλιος 2007). Με άλλα λόγια, να εκφράζει τη μέγιστη ολοκλήρωση που μπορούν να φτάσουν όλα μαζί τα κράτη μέλη, δεδομένων των πάγιων διαφορών γεωπολιτικής αντίληψης και πολιτικής «φιλοσοφίας». Για κάποιους αυτό το σημείο είναι ικανοποιητικό, για τους ευρωπαϊστές όμως είναι διάψευση ενός οράματος για την Ευρώπη. Εξ ου και έχει μπει

Διάψευση της αμερικανικής ηγεμονίας και κρίση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι όψεις του ίδιου νομίσματος.
Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, η ασυνέχεια μεταξύ του παλαιού και του νέου ευρωπαϊσμού τον οποίο χρειαζόμαστε

στην ημερήσια διάταξη η Ευρώπη των πολλών ταχυτήτων και των ενισχυμένων συνεργασιών. Κανένα όμως νέο σχέδιο Ευρώπης δεν θα προχωρήσει χωρίς έναν νέο ευρωπαϊσμό, χωρίς μια νέα ιδέα Ευρώπης.

Δύο διευκρινίσεις
Επειδή κάθε νέα προσπάθεια ξεκινά από την αποτίμηση της προηγούμενης πορείας, είναι χρήσιμο να διευκρινίσουμε δύο κρίσιμα χαρακτηριστικά τής έως τώρα διαδικασίας ολοκλήρωσης, απαντώντας ταυτόχρονα σε δύο παγιωμένες απλουστεύσεις που συσκοτίζουν, κατά τη γνώμη μου, το πρόβλημα. Η πρώτη αφορά το προφανές «δημοκρατικό έλλειμμα» που παρουσιάζει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Φαινομενικά, η Ε.Ε. βασίζεται στην έμμεση δημοκρατική νομιμοποίηση που λαμβάνει μέσω των εθνικών κρατών, αφού η άμεση έκφραση των Ευρωπαίων πολιτών είναι ανύπαρκτη. Για την εθνοκεντρική αντίληψη αυτή η κατάσταση είναι η επιθυμητή και επιβάλλει τα όρια στη διαδικασία ολοκλήρωσης: μια χαλαρή διακυβερνητική πολιτική οργάνωση σε μια υπερεθνική ελεύθερη αγορά. Η άποψη αυτή παραβλέπει πιστεύω δύο άλλες πηγές νομιμοποίησης της διαδικασίας ολοκλήρωσης. Η πρώτη είναι η «λειτουργική νομιμοποίηση» (χρησιμοποιώ καταχρηστικά μια έννοια της πολιτικής θεωρίας) που παρέχει τα πυκνά πλέον δίκτυα που συνενώνουν το εθνικό με το ευρωπαϊκό. Η δεύτερη και ουσιαστικότερη πηγή νομιμοποίησης είναι ο αυξημένος βαθμός εξευρωπαϊσμού της δημοκρατικής νομιμοποίησης που παρέχουν τα εθνικά κράτη στην Ε.Ε. Αρκεί να σκεφτούμε τη διαφορά μεταξύ της ελληνικής κυρίαρχης γνώμης στις αρχές της δεκαετίας του ΄80- που έβλεπε την ΕΟΚ σαν αγελάδα- με τη μετέπειτα αίγλη που απέκτησε η Ε.Ε., και κυρίως το «δεδομένο» που αποτελεί πλέον για τις νέες γενιές. Τι μεσολάβησε; Η επανεπεξεργασία της εθνικής ταυτότητας, ο τρόπος του να είμαστε Έλληνες υπό το φως της ευρωπαϊκής συνύπαρξης. Αντίστοιχες αλλαγές έχουν επέλθει σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αποτελούν δημοφιλές θέμα κοινωνιολογικής ανάλυσης.

Η άλλη διευκρίνιση αφορά τη μέθοδο με την οποία προχώρησε έως τώρα η ευρωπαϊκή ενοποίηση. Σύμφωνα με την πλέον διαδεδομένη άποψη, η ολοκλήρωση προχώρησε μέσω των διαδοχικών κρίσεων: η συμβιβαστική λύση που δινόταν σε κάθε κρίση βάθαινε την ολοκλήρωση καθώς διέχεε τις κοινές πολιτικές σε όμορα πεδία. Και πάλι η διαπίστωση έχει μεγάλη δόση αλήθειας, αρκεί όμως να μην εξομοιώνουμε τις «κρίσεις» και να θυμίζουμε ότι κάποιες από αυτές συνδέονταν με συγκλονιστικές ιστορικές αλλαγές στις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση αντεπεξήλθε με τόλμη και διορατικότητα. Αρκεί να σκεφτούμε το 1989, όταν η Γερμανία του Κολ και η Γαλλία του Μιτεράν, σε συντονισμό με τον Γκορμπατσόφ και με τη συγκατάθεση του Μπους και της Θάτσερ, δρομολόγησαν την ενοποίηση της Γερμανίας και την ΟΝΕ, δίνοντας ομαλή διέξοδο στην κατάρρευση της διπολικής παγκόσμιας τάξης. Μπορούμε να γενικεύσουμε αυτό το παράδειγμα. Η βαρετή μικροπολιτική των ευρωσυσκέψεων και η ακαταλαβίστικη αργκό των Βρυξελλών εξελίχθηκε μέσα σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό, ιδεολογικό και κοινωνικό πλαίσιο, που έθετε βαρυσήμαντα διλήμματα, γεγονός που πρέπει να συνυπολογίζεται ως συστατικό, αν όχι ως πρωτεύον στοιχείο της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.