Ιστορία των ανθρώπων, όχι θεωρίες για την Ιστορία

Το βιβλίο του Σπύρου Ασδραχά μας θυμίζει ότι «η οικονομική ιστορία είναι μια ιστορία που διά του οικονομικού πηγαίνει να φωτίσει την ιστορία, πηγαίνει να προσφέρει κάποιες δυνατότητες αυτοσυνειδησίας στα τωρινά υποκείμενα της ιστορίας» (σ.

22)· ότι η ιστορία είναι η ιστορία των ανθρώπων, όχι οι θεωρίες για την ιστορία, ότι η ιστορία δεν γράφεται ερήμην των πραγματικοτήτων. Ο Σπύρος Ασδραχάς αναλύει την οικονομική βάση των φαινομένων, την αποτύπωσή τους, τους τρόπους της βίωσής τους. Και συνάγει συμπεράσματα:

«Αυτά που σημειώνει μάς αποκαλύπτουν καταστάσεις, μας παραπέμπουν σε προβλήματα οικονομικών δομών», σημειώνει για τον Κασομούλη (σ. 185).

Δηλαδή πρόκειται για μια μεθοδολογία που ξεκινάει από την «των ονομάτων επίσκεψη» και περνάει στην αποφλοίωση της μαρτυρίας για να επιχειρήσει να συγκροτήσει εδραίες εικόνες: «Επιμένω να λέω ότι ο ιστορικός είναι κατ΄ εξοχήν εμπειριστής· δουλεύει με “ρεάλια”» (σ. 22). Ένα βιβλίο που δεν κάνει θεωρία, αλλά επιμένει στη σημασία της χρονικότητας και ως προς την αντίληψη της ιστορίας και ως προς τα διανοητικά μας εργαλεία.

Οι πηγές
Αλλ΄ όλα αυτά παραπέμπουν αφεύκτως στο ζήτημα των πηγών και στη σχέση τους με την οντολογία της ιστορίας. Λοιπόν, τι είναι οι πηγές; Κείμενα αυτοαναφορικά που μιλούν για τον εαυτό τους ή μαρτυρίες που υποτάσσονται μεν στη χρονικότητά τους, αλλά αποτυπώνουν πτυχές και μιας άλλης χρονικότητας, του ιστορικού παρελθόντος δηλαδή; Ο Σπύρος Ασδραχάς αποκρούει την απλοϊκή (όσο και εύκολη προς αντιμετώπιση) αντίληψη ότι οι πηγές καθρεφτίζουν την πραγματικότητα: ναι, οι πηγές εντάσσονται σε μια «όχι μόνο χρονική, αλλά και ιδεολογική κλίμακα» (σ. 140)· ναι, οι μάρτυρες «διατάσσουν το οντολογικό μέρος της ιστορίας σε μια κλίμακα που ορίζεται από τη δική τους σχέση με την ιστορία αυτή, συνεπώς έχουμε μια επιλεκτική διάσωση του αντικειμενικού· αλλά η επιλεκτική διάσωση του αντικειμενικού μάς οδηγεί, μπορεί να μας οδηγήσει, στη σύλληψη, στην υπόθεση για τη σύλληψη, του όλου της οικονομίας» (σ. 200). Πράγμα που σημαίνει ότι δουλειά του ιστορικού είναι η διατύπωση ενός «στοιχειώδους ερωτήματος»: «τα διασωζόμενα μέσω της επιλεκτικής μνήμης είναι εντάξιμα ή όχι σε μια οικονομική λογική, τη συγκρότηση της οποίας μπορούμε να την πραγματοποιήσουμε με πλήθος από άλλες, και άλλου τύπου καταγραφές της μνήμης; Κι αν είναι θετική η απάντηση σε αυτό το ερώτημα, τότε σταματά το διασωζόμενο οικονομικό από τον Κασομούλη να εξαρτάται αποκλειστικά και μόνο από τη δική του προσληπτική ικανότητα: το κείμενο δεν υποστασιώνει την πραγματικότητα, μας δίνει μιαν αφορμή να την κατανοήσουμε» (σ. 200).