Αρματολοί με οικονομική δύναμη

H κατανόηση αυτών των μηχανισμών και της λειτουργίας των υποκειμένων προϋποθέτει την εκ του σύνεγγυς παρατήρηση των συμπεριφορών και των νοοτροπιών. Προϋποθέτει την ανίχνευση των υποκειμένων στην προ του 1821 πραγματικότητά τους: ερήμην της εθνικής επανάστασης δηλαδή. Τι ήταν λοιπόν οι αρματολοί, πώς εξηγούνται οι συγκρούσεις τους με τους προύχοντες, ποια είναι η οικονομική βάση των μεν και των δε, μπορούσαν οι αρματολοί να ενσωματωθούν στην «προυχοντική λογική»; Ο Σπύρος Ασδραχάς επιμένει (αναλύοντας την ιστορία του Μιλιόνη, τη μαρτυρία του Κασομούλη, του Μακρυγιάννη), ότι η αρματολική ιδιότητα στην προεπαναστατική περίοδο, αλλά και η στρατιωτική δραστηριότητα κατά το 1821, προϋπέθετε οικονομική δύναμη. «Η στρατεία αποτελούσε συγχρόνως και μια οικονομική επιχείρηση, ότι, εάν δεν αποτελούσε και μια οικονομική επιχείρηση, δεν θα ήταν δυνατόν να προσελκύεται τόσος ένοπλος κόσμος, να υποφέρει, να μένει γυμνός, χωρίς μισθό, πεινασμένος· ότι το εθνικό ιδεώδες δεν είχε κατακτήσει τόσο τις ψυχές όλων των ανθρώπων, ώστε όλοι αυτοί οι άνθρωποι να δέχονται να εκστρατεύσουν, να σκοτώνονται, να πεινούν, να κρυώνουν, να καψώνουν, να ταλαιπωρούνται. Υπάρχει λοιπόν μια πολεμική μορφή οικονομικής επιχείρησης που αφήνει να εξηγηθούν φαινόμενα δυσεξήγητα ή αντιφατικά» (σ. 184).

Κι αυτό μας οδηγεί ακόμη πιο πίσω. Από πού αντλούν την οικονομική δύναμη οι αρματολοί; Είναι μόνον οι λείες ή μην τυχόν κι αναλάμβαναν κι άλλες αρμοδιότητες; Αναλύοντας τη μαρτυρία του Κασομούλη για τον Νικόλαο Στορνάρη και το αρματολίκι του Ασπροποτάμου, ιχνηλατεί τους τρόπους και τις οικονομικές συμπεριφορές των αρματολών: «Ο αρματολός που μας παρουσιάζει ο Κασομούλης ασκεί μια εξουσία, […], εξομοιώνεται με τον πληθυσμό ως προς τις οικονομικές του δραστηριότητες […]. Λοιπόν έχει ζευγάρια και ενοικιάζει τις προσόδους, το φόρο. […]. Και, βεβαίως, τα ζευγάρια αφήνουν περίσσευμα, τα πρόβατα αφήνουν περίσσευμα, και αυτά τα περισσεύματα περνάνε στο κύκλωμα της αγοράς» (σ.

186-187).

Οι αρματολοί λοιπόν δεν είναι απλώς άνθρωποι των όπλων που ερίζουν με τους προύχοντες, αλλά μετέχουν στους μηχανισμούς της οικονομίας, μέσα από τους δρόμους που το σύστημα, όσο λειτουργεί, επιτρέπει. Αλλά αυτές οι λειτουργίες και οι νοοτροπίες, που έχουν εδράσματα σε πραγματικότητες αιώνων, δεν μπορούν να εξαφανιστούν κάτω από τη στιγμιαία και «μαγική» επίδραση της εθνικής ιδέας: διοχετεύονται στις πραγματικότητες του 1821 και δυσχεραίνουν εμάς στην ερμηνεία των πραγμάτων.

Η πολυσημία λοιπόν. Που προσεγγίζεται με τη μελέτη των πολλαπλών επιπέδων που αναδεικνύονται από τα κείμενά μας. Οι βαθύτερες δομές της αγροτικής οικονομίας, ο σταδιακός εκχρηματισμός της οικονομίας, η οργάνωση της πόλης και της αγοράς, οι τρόποι διαμόρφωσης και οι τύποι των αυθεντιών, ο ρόλος του χρήματος, οι δι΄ αυτού τρόποι κοινωνικής καταξίωσης και οι συμβολισμοί της: ιδού ορισμένα από τα συναρπαστικά προβλήματα που θέτει αυτό το ανήσυχο βιβλίο.