Επιφυλλίδα

Εξόριστοι στο Αιγαίο (μέρος δεύτερο)

Στα μεγάλα νησιά εξορίας του Αιγαίου προστέθηκαν σταδιακά και άλλα μικρότερα. Νησιά, όπως η Σέριφος, η Κύθνος και κυρίως η ξερή και έρημη Γυάρος και η Δονούσα προορίζονταν για βαρυποινίτες. Ο Κάσσιος Σεβέρος, ο φημισμένος ρήτορας, εξορίστηκε αρχικά το 12 μ.Χ. στην Κρήτη, όπου συνέχισε να γράφει τους λιβέλους του, οπότε ξαναδικάστηκε και εξορίστηκε αυτή τη φορά στη Σέριφο. Ο κυβερνήτης της επαρχίας της Ασίας Γναίος Ιούνιος Σιλανός, που κρίθηκε ένοχος για κατάχρηση εξουσίας και εκβιασμό, καταδικάστηκε σε εξορία στη Γυάρο. Η αδελφή του, ωστόσο, ιέρεια της Εστίας στη Ρώμη, κατάφερε να πείσει τη Σύγκλητο να τον εξορίσει στην Κύθνο, όπου ζούσαν τουλάχιστον άνθρωποι. Ο κυβερνήτης της Ισπανίας Γναίος Βίβιος Σερένος, που καταδικάστηκε για βιαιότητες το 23 μ.Χ., εξορίστηκε τελικά στην Αμοργό και όχι στη Γυάρο, όπως είχε αποφασισθεί αρχικά.

Η Χίος είχε γίνει δημοφιλής τόπος εξορίας κατά τον 2ο αιώνα μ.Χ. Τις συνθήκες διαβίωσης των εξορίστων στο νησί περιγράφει γλαφυρά ο Πλούταρχος στο σύγγραμμά του Περί Φυγής: Οι εύποροι εξόριστοι μπορούσαν να συνεχίσουν να απολαμβάνουν την κοσμική τους ζωή, να διαμένουν σε άνετες επαύλεις με βαλανεία και δούλους, να ψαρεύουν και να κυνηγούν λαγούς, να οργανώνουν εξορμήσεις σε γραφικά τοπία. Ο Φαβορίνος, ένας Γαλάτης λογοτέχνης φίλος του αυτοκράτορα Αδριανού, εξορίστηκε στη Χίο επειδή είχε κριθεί ένοχος για έλλειψη διακριτικότητας σε σχέση με κάποιο λογοτεχνικό ζήτημα!

Aνάμεσα στους εξόριστους υπήρχαν και άτομα από τη μεσαία τάξη και σπανιότερα από τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, που ωστόσο είχαν κύρος και έχαιραν εκτίμησης μεταξύ των συμπολιτών τους. Είναι γνωστή η περίπτωση του Αγ. Ιωάννη του Θεολόγου, που εξορίστηκε στην Πάτμο για να απαλλαγούν από την καυστική ρητορική του ορισμένοι μεγαλόσχημοι κληρικοί και άλλοι. Εκεί οραματίστηκε και συνέγραψε την Αποκάλυψη.

Είναι γεγονός ότι οι τόποι εξορίας ήταν διαβαθισμένοι. Χωρίς αμφιβολία, η Χίος ήταν πιο ελκυστική από την Ικαρία. Η Ικαρία δεν είχε βέβαια την αίγλη της Σάμου, ήταν ωστόσο προτιμότερη από την Αστυπάλαια ή τη Σέριφο και οπωσδήποτε από τη Γυάρο. Στη διάρκεια του ελληνικού εμφυλίου (1946-1949) εξορίστηκαν στην Ικαρία πολλοί αριστεροί, επώνυμοι και ανώνυμοι. Δεν έχαιραν βέβαια των ανέσεων και της ελευθερίας των Pωμαίων εξορίστων στο ίδιο νησί. Ισχυρή αστυνομική δύναμη συγκέντρωνε τους εξόριστους σε ορισμένα χωριά και περιόριζε αυστηρά τις κινήσεις τους. Χρειαζόταν άδεια για να μετακινηθεί κανείς από το ένα χωριό στο άλλο, όπως μου περιέγραφε ο αδελφός της μητέρας μου Κωστής Ανταράκης από τον Εύδηλο.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.