Επιφυλλίδα

Εξόριστοι στο Αιγαίο (μέρος πρώτο)

Η επαίσχυντη κυβερνητική τακτική της εξορίας των ανεπιθύμητων πολιτικών αντιπάλων είναι πανάρχαια. Ο «οστρακισμός» για παράδειγμα που είχε στιγματιστεί ήδη στην αρχαιότητα ως διαδικασία αντιδημοκρατική, οδήγησε στην εξορία, μεταξύ 487 και 416 π.Χ., προσωπικότητες της πολιτικής ζωής της Αθήνας, όπως ο Αριστείδης, ο Θεμιστοκλής και ο Κίμωνας. Εξορία σήμαινε εκτοπισμό έξω από τα όρια της πόλης κράτους. Ο εκτοπισμός ωστόσο των ανεπιθύμητων στα νησιά του Αιγαίου είναι πρακτική που καθιερώθηκε, όπως φαίνεται, στα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια.

Προξενεί πάντως εντύπωση ότι και νησιά του Αιγαίου μεγάλα, καταπράσινα και εύφορα, περιζήτητα σήμερα για θερινές ανέμελες διακοπές, όπως η Λέσβος, η Σάμος, η Ρόδος και η Κως, ακόμα και η Κρήτη είχαν επιλεγεί ως τόποι εξορίας στα χρόνια της ρωμαιοκρατίας, κυρίως από τον πρώτο αιώνα π.Χ. και εξής. Όχι όμως οποιωνδήποτε ανεπιθύμητων, αλλά ισχυρών και επώνυμων μελών της ρωμαϊκής αριστοκρατίας, μελών του αυτοκρατορικού οίκου, συγκλητικών, αξιωματούχων της κυβέρνησης, γυναικών της ανώτερης τάξης, καθώς επίσης ρητόρων, «επικίνδυνων» φιλοσόφων και δασκάλων.

Οι διακεκριμένοι αυτοί και εύποροι κατά κανόνα Ρωμαίοι πολίτες, ακόμη και αν είχαν διαπράξει σοβαρά εγκλήματα, είχαν τη δυνατότητα να επιλέξουν την εξορία από τη φυλάκιση στην πατρίδα ή τον θάνατο.

Η εξορία σήμαινε εκτοπισμό έξω από τα όρια της πόλης κράτους. Ο εκτοπισμός ωστόσο των ανεπιθύμητων στα νησιά του Αιγαίου είναι πρακτική που καθιερώθηκε, όπως φαίνεται, στα ρωμαϊκά αυτοκρατορικά χρόνια

Οι πληροφορίες που έχουμε από Ρωμαίους συγγραφείς είναι ότι ο αριθμός των εξορίστων ήταν μεγάλος, οι συνθήκες όμως διαβίωσής τους πολυτελείς! Οι περιορισμοί που είχαν επιβληθεί στα χρόνια του αυτοκράτορα Αυγούστου, σε σύγκριση με αυτούς της πρόσφατης ιστορίας μας, ηχούν παράξενα στ΄ αυτιά μας, όπως για παράδειγμα: να μη διαμένουν οι εξόριστοι στην ενδοχώρα των νησιών, να διατηρούν μόνο ένα μεγάλο πλοίο των 30 τόνων και δύο μικρότερα σκάφη με κουπιά, να μην έχουν περισσότερους από είκοσι υπηρέτες, όσο για την περιουσία τους, δεν έπρεπε απλώς να ξεπερνά το μισό εκατομμύριο σηστέρσια! Τον εξόριστο ακολουθούσαν ενίοτε η σύζυγος και τα παιδιά του.

Η πολιτική αυτή της Ρώμης είναι προφανές ότι δεν αποσκοπούσε στη φυσική εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων της, αλλά στην απομάκρυνσή τους από το προσκήνιο των πολιτικών εξελίξεων. Ένα από τα θετικά στοιχεία αυτής της πολιτικής είναι ότι οι εύποροι Ρωμαίοι εξόριστοι συνέβαλλαν στην οικονομική αναθέρμανση των νησιών του Αιγαίου, που μαστίζονταν από ολιγανθρωπία και απειλούνταν με ερήμωση. Ένας Ρωμαίος συγκλητικός, που εξορίστηκε το 65 μ.Χ. στην Άνδρο ως συνεργός σε συνωμοσία, καθώς και η πλούσια σύζυγός του, υπήρξαν ευεργέτες του νησιού.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας.